
Prayāga–Gaṅgā Tīrtha-māhātmya and Rules of Pilgrimage (Yātrā-vidhi)
Ipinagpapatuloy ang aral ng Purāṇa tungkol sa pagsasagawa ng tīrtha, itinuturo ni Mārkaṇḍeya ang wastong pagkakasunod at disiplina ng paglalakbay-panata (yātrā), na nakasentro sa kabanalan ng Prayāga, ang tagpuan ng Gaṅgā at Yamunā. Una, itinatakda ang mga pamantayang etikal: ang paglalakbay na mapag-imbot o mapagpasikat gamit ang sasakyan ay hinahatulang walang bunga; at ang ilang mapaminsalang gawain (hal., pagpunta sa Prayāga na nakasakay sa toro/ox) ay binabalaan na magdudulot ng mabigat na kasalanan at hindi pagtanggap ng mga ninuno sa tarpana. Pagkaraan, pinalalawak ang kadakilaan ng Prayāga: ang banal na paliligo at abhiṣeka roon ay itinutumbas sa malalaking śrauta na handog (Rājasūya/Aśvamedha), inilalarawan itong buod ng di-mabilang na tīrtha, at ang pagkamatay sa sangam ay nagbubunga ng pinakamataas na kalagayan ng yogin. Sumusunod ang talaan ng mga kalapit na sub-tīrtha at kṣetra (mga pook ng Nāga, Pratiṣṭhāna, Haṃsa-prapatana, pampang ni Urvaśī, Sandhyā-vaṭa, Koṭitīrtha), bawat isa’y may kundisyon ng panata at tiyak na gantimpala. Nagtatapos ang diskurso sa Gaṅgā-stuti: si Gaṅgā bilang Tripathagā, bihira at natatangi sa mahahalagang dako (Gaṅgā-dvāra, Prayāga, at tagpuan sa dagat), pinakamataas sa Kali Yuga, at huling kanlungang pumupuksa sa kasalanan at nag-aalis ng impiyerno—paghahanda sa susunod na pagtalakay sa Dharma at kalayaan na nakasentro sa tīrtha.
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुस्त्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् / आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्
Sa ganito, sa banal na Kūrma Purāṇa—sa Saṃhitā na may anim na libong śloka, sa Pūrvabhāga—nagsisimula ang ika-35 kabanata. Wika ni Mārkaṇḍeya: “Mahal kong anak, isasalaysay ko sa iyo ang wastong pagkakasunod at tuntunin ng paglalakbay-pananampalataya sa mga tīrtha, ayon sa pamamaraang minana sa mga ṛṣi, gaya ng nakita at gaya ng narinig.”
Verse 2
प्रयागतीर्थयात्रार्थो यः प्रयाति नरः क्वचित् / बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्
Ngayon pakinggan mo ang bunga na natatamo maging ng taong, mula saanman, ay naglalakbay sa banal na tīrtha ng Prayāga para sa paglalakbay-pananampalataya, na nakasakay sa isang toro (o baka).
Verse 3
नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम् / ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः / सलिलं च न गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः
Nanahan siya sa kakila-kilabot na impiyerno sa loob ng sandaang milyong siklo ng panahon. Kahit matapos iyon, hindi pa rin humuhupa ang mabagsik na poot ng mga baka; at ang mga ninuno (pitṛ) ng taong may katawan na iyon ay hindi tumatanggap kahit ng handog na tubig na tarpana mula sa kanya.
Verse 4
यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत् तथा / यथात्मना तथा सर्वान् दानं विप्रेषु दापयेत्
Sinumang nagpapaligo sa kanyang mga anak na lalaki at sa maliliit na bata, at nagbibigay rin ng inumin at pagkain—inaalagaan ang lahat ng umaasa sa kanya na parang sarili—ay dapat ding magpagkaloob ng mga handog at kaloob sa mga Brahmana.
Verse 5
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद् वा गच्छेद् यानेन यो नरः / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं तसमाद्यानं विवर्जयेत्
Kung ang isang tao ay pumunta sa tīrtha sakay ng sasakyan dahil sa pagyayabang ng yaman, o dahil sa kasakiman at pagkalito, nagiging walang bunga sa kanya ang paglalakbay-dambana; kaya dapat iwasan ang paglalakbay na may sasakyan kapag ito’y udyok ng kapalaluan at pagkakapit sa pagnanasa.
Verse 6
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति / आर्षेण तु विवाहेन यथा विभवविस्तरम्
Sinumang nasa lupain sa pagitan ng Gaṅgā at Yamunā na magbigay ng isang dalaga sa pag-aasawa ayon sa ritong ārṣa na pinahintulutan ng mga Ṛṣi—na isinasagawa ayon sa kanyang kakayahan at yaman—ay nagkakamit ng dakilang kabutihang-panrelihiyon.
Verse 7
न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा / उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम्
Dahil sa matuwid na gawaing iyon, hindi niya masisilayan ang kakila-kilabot na impiyernong iyon. Pagdating niya sa Uttara-Kuru, siya’y nagagalak sa panahong hindi nasisira.
Verse 8
वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति
Sinumang sumilong sa ugat ng punong balete at kusang nagbitiw ng hininga ng buhay, nilalampasan niya ang lahat ng daigdig at nararating ang kaharian ni Rudra.
Verse 9
तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः / लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसंमताः
Doon naroon ang mga diyos na pinangungunahan ni Brahmā, gayundin ang mga direksiyon at ang kanilang mga panginoon; ang mga tagapangalaga ng mga daigdig, ang mga Siddha, at ang mga iginagalang na Pitṛ na sinasamba ng lahat ng mundo.
Verse 10
सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे / नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च तथा नित्यं समासते / हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः
Si Sanatkumāra at ang iba pang pangunahing mga pantas, gayundin ang iba pang mga brahmarṣi; ang mga Nāga, ang mga Suparṇa (mga banal na ibong tulad ni Garuḍa), at ang mga Siddha—lahat sila’y laging nakaupo roon na nagkakatipon. At naroon ding nakaluklok ang Panginoong Bhagavān Hari, na ang mga Prajāpati ay nasa unahan bilang mga tagapanguna sa paglilingkod.
Verse 11
गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् / प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
Sa pagitan ng Gaṅgā at Yamunā ay sinasabing “ibabang bahagi” ng lupa. Ang pook na iyon ay Prayāga, O tigre sa mga hari—kilala sa tatlong daigdig.
Verse 12
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः / तुल्यं फलवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः
Sinumang mahigpit sa mga panata at magsagawa ng abhiṣeka (ritwal na pagligo/pagpapabanal) doon sa banal na tagpuan ng mga ilog, nagkakamit ng gantimpalang katumbas ng mga handog na Rājasūya at Aśvamedha.
Verse 13
न मातृवचनात् तात न लोकवचनादपि / मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगामनं प्रति
Mahal kong anak, huwag mong hayaang umurong ang iyong pasiya—hindi dahil sa salita ng iyong ina, ni dahil sa usap-usapan ng mga tao—kapag ang layon mo ay magtungo sa Prayāga.
Verse 14
दश तीर्थ सहस्त्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे / तेषां सान्निध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन
May sampung libong tīrtha at may iba pang animnapung krore; ngunit ang mismong pagdalo ng lahat ng mga pook-paglalakbay na iyon ay naririto rin, O ligaya ng angkan ng Kuru.
Verse 15
या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः / सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे
Ang kataas-taasang kalagayang nararating ng pantas na muni—matatag sa sattva at kaisa ng Yoga—yaon din ang natatamo ng taong nag-aalay ng hininga sa tagpuan ng Gaṅgā at Yamunā.
Verse 16
न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर / ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
O Yudhiṣṭhira, yaong mga hindi nakarating sa Prayāga—na bantog sa tatlong daigdig—ay hindi tunay na nabubuhay sa mundong ito, saan man sila nananahan.
Verse 17
एवं दृष्ट्वा तु तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदम् / मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा
Kaya nito, sa pagtanaw lamang sa banal na tīrtha na iyon—ang Prayāga, ang kataas-taasang pook—napapalaya ang tao sa lahat ng kasalanan, gaya ng buwan na nakalalaya sa pagkakasakmal ni Rāhu.
Verse 18
कम्बलाश्वतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः
Sa timog na pampang ng Yamunā naroon ang dalawang Nāga, sina Kambala at Aśvatara. Ang sinumang maligo roon at uminom ng tubig nito ay napapalaya sa lahat ng kasalanan.
Verse 19
तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः / आत्मानं तारयेत् पूर्वं दशातीतान् दशापरान्
Pagdating doon, sa banal na tahanan ng marunong na Mahādeva, dapat munang iligtas ng tao ang sarili; at sa bisa ng gayong kabutihan, naililigtas din niya ang sampung ninuno at sampung salinlahi na susunod.
Verse 20
कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् / स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम्
Kapag naisagawa ng tao ang abhiṣeka, matatamo niya ang bunga ng handog na Aśvamedha; makararating siya sa daigdig ng langit at mananatili roon hanggang sa takdang pagkalusaw ng sansinukob.
Verse 21
पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्यख्यातिमान् नृप / अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्
O Hari, sa silangang panig ng Gaṅgā naroon ang Avaca na bantog sa tatlong daigdig; at naroon din ang Pratiṣṭhāna, kilala bilang dakilang tagpuan ng lahat ng agos na patungong dagat.
Verse 22
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति / सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
Kung ang isang brahmacārī na may panata, na nagwagi sa galit, ay magpapanatili ng disiplina sa loob ng tatlong gabi, kung gayon—malinis sa lahat ng kasalanan ang kanyang kalooban—matatamo niya ang gantimpalang tulad ng bunga ng Aśvamedha.
Verse 23
उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्यास्तु सव्यतः / हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
Sa hilaga naroon ang Pratiṣṭhāna; at sa kaliwang pampang ng Bhāgīrathī ay ang banal na tawiran na tinatawag na Haṃsa-prapatana, tanyag sa tatlong daigdig.
Verse 24
अश्वमेधफलं तत्र स्मृतमात्रात् तु जायते / यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत् स्वर्गे महीयते
Doon, ang kapala na katumbas ng handog na Aśvamedha ay sumisilang sa pag-alaala lamang; at habang nananatili ang buwan at araw, siya’y pinararangalan sa langit.
Verse 25
उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे / परित्यजतियः प्राणान् शृणु तस्यापि यत् फलम्
Sinumang magbitiw ng hininga-buhay sa kaibig-ibig at malawak na Pampang ni Urvaśī, na puti gaya ng mga gansa—pakinggan ngayon ang gantimpalang espirituwal na napapasa kanya.
Verse 26
षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च / आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप
O hari ng mga tao, siya’y nananahan sa daigdig ng langit kasama ng mga Pitṛ sa loob ng animnapung libong taon, at dagdag pang animnaraang taon.
Verse 27
अथं संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः / नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्
Pagkaraan, sa magandang punong-balang Sandhyā (Sandhyā-vaṭa), ang taong nagtataglay ng brahmacarya, nagwagi sa mga pandama at dalisay, ay dapat magsagawa ng pagsamba; sa gayon, maaari niyang marating ang Brahmaloka, daigdig ni Brahmā.
Verse 28
कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
Sinumang sumilong sa Koṭitīrtha at doon isinusuko ang buhay, ay pararangalan sa daigdig ng langit sa loob ng libu-libong koti na taon.
Verse 29
यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना / सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा
Kung saan dumadaloy ang lubhang mapalad na Diyosa Gaṅgā—sagana sa maraming tīrtha at mga gubat ng pag-aayuno at pagninilay—yaon ay dapat kilalaning Siddha-kṣetra; wala nang dapat pagtalunan pa.
Verse 30
क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः / दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता
Sa lupa, tinatawid niya ang mga mortal; sa ibaba, inililigtas niya maging ang mga Nāga; sa langit, dinadala niya ang mga deva—kaya siya’y inaalala bilang “Tripathagā,” ang ilog na dumaraan sa tatlong daan (tatlong daigdig).
Verse 31
यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु / तावद् वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
Hangga’t nananatili sa Gaṅgā ang mga buto ng isang tao, gayon din siya katagal pararangalan at itataas sa daigdig ng langit sa loob ng libu-libong taon.
Verse 32
तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी / मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि
Sa lahat ng tīrtha, ito ang pinakadakilang tīrtha; sa lahat ng ilog, ito ang pinakadakilang ilog—nagkakaloob ng mokṣa sa lahat ng nilalang, maging sa mga nabibigatan ng malalaking kasalanan.
Verse 33
सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा / गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे
Madaling marating ang Ilog Gaṅgā sa maraming dako, ngunit tunay na bihira siya sa tatlong banal na pook: sa Gaṅgā-dvāra, sa Prayāga, at sa tagpuan ng Gaṅgā at ng karagatan.
Verse 34
सर्वेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम् / गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः
Para sa lahat ng nilalang na ang isip ay sugatan at dinidilim ng kasalanan, at naghahanap ng tunay na landas lampas sa paglalagalag, walang kanlungan o huling tawiran na maihahambing sa Gaṅgā.
Verse 35
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् / माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा
Siya ang pinakadalisay sa lahat ng nagpapadalisay, at ang pinakapagpala sa lahat ng mapalad. Ang sinumang lumihis sa landas ni Mahādeva ay nawawalan ng banal na kapangyarihang yaon—ang mapagpalang tagapawi ng lahat ng kasalanan.
Verse 36
कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् / द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां विशिष्यते
Sa Kṛta Yuga, ang mga tīrtha sa pangkalahatan ang pinakadakila; sa Tretā Yuga, ang Puṣkara ang kataas-taasan; sa Dvāpara Yuga, ang Kurukṣetra ang kataas-taasan; at sa Kali Yuga, ang Gaṅgā ang lalo’t higit na nangingibabaw.
Verse 37
गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः / नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्
Dapat magtungo at manalig sa Gaṅgā lamang—lalo na sa Prayāga—sapagkat wala nang iba pang makapupuksa sa mabigat na dungis na isinilang ng Kali-yuga, mula sa napakasasamang gawa.
Verse 38
अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते / स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति
Maging walang pagnanasa o puno ng pagnanasa, sinumang mamatay sa Ilog Gaṅgā ay muling isisilang sa langit at hindi makakakita ng impiyerno.
The chapter condemns conveyance-based pilgrimage when driven by display, greed, or delusion, stating such motivation renders the yātrā fruitless; the emphasis is on humility, vow-discipline, and non-attachment rather than mere arrival.
Prayāga is presented as the locus where innumerable tīrthas are present, where ablution and abhiṣeka equal the fruits of Rājasūya and Aśvamedha, and where death at the confluence grants the highest yogic state and freedom from sin.
It means Gaṅgā ‘moves through three paths/worlds’: she ferries humans on earth, delivers beings below (including Nāgas), and conveys the gods in heaven—marking her as a cosmic purifier across realms.
It states: in Kṛta, tīrthas generally are foremost; in Tretā, Puṣkara; in Dvāpara, Kurukṣetra; and in Kali, Gaṅgā is especially pre-eminent—most particularly at Prayāga.