Adhyaya 27

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् / एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः

Kaya nga, sa Śrī Kūrma Purāṇa, sa Ṣaṭsāhasrī Saṃhitā, sa Pūrva-bhāga—(dito nagsisimula) ang kabanata. Wika ng mga ṛṣi: “Ang Kṛta, Tretā, Dvāpara, at Kali—iyan ang apat na yuga (caturyuga). O Sūta, isalaysay mo nang maikli ang likas na katangian ng bawat isa.”

Verse 2

सूत उवाच गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् / पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः

Sabi ni Sūta: Nang si Nārāyaṇa—si Kṛṣṇa—ay pumanaw na patungo sa Kaniyang sariling kataas-taasang tahanan, si Pārtha (Arjuna), ang Pāṇḍava na sukdulan sa Dharma, ang tagasunog ng mga kaaway, (noon ay…).

Verse 3

कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः / अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्

Matapos ganapin nang wasto ang mga huling ritwal, at nababalot ng matinding dalamhati, nakita niya sa daan ang pantas na si Kṛṣṇa-Dvaipāyana (Vyāsa) na naglalakad.

Verse 4

शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् / पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्ऽजुनः

Noon, si Arjuna—iniwaksi ang dalamhati—ay nagpatirapa sa lupa na parang tuwid na tungkod, sa harap ng tagapagturo ng Brahman, na napaliligiran ng mga alagad at mga alagad ng alagad.

Verse 5

उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने / इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो

Sa labis na galak, sinabi niya: “O dakilang muni, mula saang lupain kayo nagmula? At ngayon, bakit kayo nagmamadaling lumisan—saang bayan kayo patutungo, O kagalang-galang?”

Verse 6

संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः / इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण

Tunay nga, sa pagkakita ko sa iyo, naglaho ang aking napakalaking dalamhati. Ngayon ay sabihin mo sa akin kung ano ang dapat kong gawin, O may mga matang tulad ng talulot ng lotus.

Verse 7

तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः

Pagkaraan, ang dakilang yogin na si Kṛṣṇa-Dvaipāyana (Vyāsa) mismo ang nagsalita sa kanya. Nakaupo ang pantas sa pampang ng ilog, napalilibutan ng kanyang mga alagad.

Verse 8

इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन / ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्

“Dumating na ang kakila-kilabot na Kali-yuga, O anak ni Pāṇḍu. Kaya ako’y tutungo sa Vārāṇasī, ang dakilang banal na lungsod ng Panginoon.”

Verse 9

अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः / भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

Sa kakila-kilabot na Kali-yuga na ito, susunod ang mga tao sa landas ng kasalanan; magiging lubhang makasalanan sila, tinalikuran ang mga tuntunin ng varṇa at āśrama (kaayusang banal ng mga tungkulin).

Verse 10

नान्यत् पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् / सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे

Para sa lahat ng nilalang, wala akong nakikitang ibang pagtubos o pag-aayuno ng pagsisisi—maliban sa lungsod ng Vārāṇasī—na makapapawi sa lahat ng kasalanan sa Kali-yuga.

Verse 11

कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः / भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः

Sa mga yugto ng Kṛta, Tretā, at Dvāpara, sa lahat ng yugang ito, tunay na lilitaw ang mga taong may dakilang kaluluwa—matuwid sa Dharma at tapat sa katotohanan.

Verse 12

त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः / पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्

Ikaw ay tanyag sa mga daigdig—matatag ang loob at mahabagin sa iyong bayan. Kaya ngayon, ingatan mo ang pinakamataas na Dharma, ang sarili mong itinakdang tungkulin; sa paggawa nito, mapapalaya ka sa takot.

Verse 13

एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः / पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः

Nang masabihan ng Mapalad na Panginoon, si Pārtha—manlulupig ng mga lungsod ng kaaway—ay yumukod at saka nagtanong tungkol sa mga dharma ng iba’t ibang yuga, O pinakadakila sa mga dalawang-ulit na isinilang.

Verse 14

तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्

Pagkaraan, ang pantas na anak ni Satyavatī (Vyāsa), matapos yumukod sa Panginoong Īśāna, ay ipinaliwanag nang ganap ang mga walang-hanggang dharma ayon sa iba’t ibang yuga.

Verse 15

वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर / न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्

O hari ng mga tao, sasabihin ko sa iyo nang maikli ang mga dharma ng mga yuga. O anak ni Pṛthā, hindi ko kayang ipaliwanag ang mga ito nang lubos na detalyado.

Verse 16

आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः / तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते

Ang unang panahon ay ipinahayag na Kṛta Yuga; pagkaraan nito, inilalarawan ng mga pantas ang Tretā Yuga. Ang ikatlo ay Dvāpara, O Pārtha, at ang ikaapat ay tinatawag na Kali Yuga.

Verse 17

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते / द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे

Sa Kṛta Yuga, ang pinakadakilang pagsasanay ay pagninilay (dhyāna); sa Tretā, sinasabing ito ay kaalamang espirituwal (jñāna). Sa Dvāpara, ipinahahayag nilang ang yajña (handog na sakripisyo) ang pangunahing landas; at sa Kali Yuga, ang dāna (pagbibigay) lamang ang itinuturo bilang pinunong disiplina.

Verse 18

ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः / द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः

Sa Kṛta Yuga, si Brahmā ang namumunong diyos; sa Tretā Yuga, ang mapagpalang Araw (Ravi) ang Panginoon. Sa Dvāpara Yuga, si Viṣṇu ang diyos na dapat sambahin; at sa Kali Yuga, si Rudra—si Maheśvara—ang namumunong Panginoon.

Verse 19

ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि / पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्

Si Brahmā, si Viṣṇu, at si Sūrya—tunay, ang lahat ng mga diyos—ay sinasamba sa apat na yuga; at sa apat na yuga ring iyon, sinasamba rin ang Mapagpalang Panginoong Rudra, tagapagdala ng busog na Pināka.

Verse 20

आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः / त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः / त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति

Sa unang panahon, ang Kṛta Yuga, ang walang hanggang Dharma ay nakatayo sa apat na paa. Sa Tretā Yuga, nagiging tatlong paa; sa Dvāpara, nananatiling dalawang paa. Ngunit sa Tiṣya (Kali) na panahon, nawala ang tatlong paa, at nananatili na lamang ito sa payak na pag-iral.

Verse 21

कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा / प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः

Sa Kṛta Yuga, ang pagsasama ng lalaki at babae ay nagaganap nang likás, at ang pamumuhay ay tuwirang napupuno ng rasa—banal na tamis at pagkakaisa. Lahat ng nilalang ay laging nasisiyahan, at bilang mga tumatamasa ay nananatiling nasa walang-humpay na kagalakan.

Verse 22

अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय / तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे

O Purañjaya, sa kanila ay walang pagtinging ‘mababa’ o ‘mataas’; sila’y walang pagkakaiba. Sa Kṛta Yuga na iyon, ang haba ng buhay, kaligayahan, at anyo ng katawan nila ay magkakapantay.

Verse 23

विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा / ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः

Walang dalamhati, sagana sa sattva, nalulugod sa pag-iisa; matatag sa pagninilay at sa tapa—ang mga ganitong tao ay lubos na nakatuon kay Mahādeva.

Verse 24

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप

Tunay ngang sila’y gumagala nang walang pagnanasa para sa sarili, at ang isip ay laging masaya; naninirahan sa kabundukan at sa tabi ng dagat, walang tiyak na tahanan—O tagasunog ng mga kaaway.

Verse 25

रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः / तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत

Dahil sa pagsasanib ng impluwensiya ng Panahon (Kāla), ang siddhi na tinatawag na Rasollāsā ay naglalaho sa Tretā Yuga. Kapag nawala ang siddhi na iyon, may ibang siddhi ang umuusbong at siyang nangingibabaw bilang kapalit.

Verse 26

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्

Kapag napigil ang maselang anyo ng tubig na gaya ng singaw, tunay ngang nag-anyong ulap ito; at mula sa mga ulap na may kulog nagsimula ang pagbuhos ng ulan.

Verse 27

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले / प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः

Pagdampi pa lamang ng ulan sa ibabaw ng lupa, lumitaw ang mga punong-kahoy na tinawag na ‘mga bahay’, bilang likás na tahanan para sa kanila.

Verse 28

सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते / वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

Mula sa kanila, at sa pamamagitan nila, sumibol ang bawat kapakinabangan at kapwa-pakinabang na paggamit; at sa pasimula ng Tretā-yuga, ang mga tao ay namuhay at nag-ayos ng lipunan ayon sa mga iyon.

Verse 29

ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात् / रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

Pagkaraan ng mahabang panahon, dahil sa mismong pagbaligtad (pagbagsak) ng kanilang kalagayan, biglang sumibol sa kanila ang damdaming hitik sa pagkapit at kasakiman.

Verse 30

विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना / प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

Ngunit kapag ang kanilang kalagayan ay naging salungat, dahil sa pagbabagong nauukol sa panahong iyon, ang lahat ng punong tinatawag na ‘punong-bahay’ ay lubusang napaparam.

Verse 31

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः / अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

Pagkaraan, nang maglaho ang mga sandigang iyon, ang mga nilalang na isinilang sa pagsasama ng lalaki at babae ay nalito at naligaw, at nagsimulang magnilay sa dakilang katuparang iyon; sa sandaling iyon sila’y naging mga nagmumuni sa Katotohanan.

Verse 32

प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च

Pagkaraan, para sa kanila ay lumitaw ang mga punong tinatawag na “punong-bahay”; mula sa mga iyon ay nalikha ang mga kasuotan, at ang mga bunga nito’y naging mga palamuti.

Verse 33

तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् / अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

Mula sa mismong mga katas na iyon ay sumibol ang pulot na may halimuyak, kulay, at lasa—pulot na walang bubuyog, may dakilang bisa—na lumilitaw sa bawat munting siwang at guwang ng halaman.

Verse 34

तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः / हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः

Sa pamamagitan ng dharma/disiplinang iyon namuhay at kumilos ang mga tao sa pinakasimula ng Tretā-yuga; at dahil sa ganap na katuparang iyon, silang lahat ay naging masaya, malusog at busog sa lakas, tunay na malaya sa lagnat at pighati.

Verse 35

ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा / वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात्

Pagkaraan, nang lumipas ang ilang panahon, muli silang nabalot ng kasakiman; pinalibutan nila ang mga punong iyon at sapilitang inagaw ang pulot at ang imbakan ng pulot.

Verse 36

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित्

Dahil sa pagkakasalang nagawa laban sa kanila—at muli dahil sa kasakiman—ang mga punong Kalpavṛkṣa na tumutupad ng hiling, kasama ang kanilang pulot, ay naglaho sa iba’t ibang dako.

Verse 37

शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम् / द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च

Pinahirapan nang matindi ng matinding lamig, ulan, at nakapapasong init, sila’y labis na nagdalamhati; at nang sila’y gipitin sa lahat ng panig ng mga magkatunggaling kalagayan, gumawa rin sila ng mga pantakip na pananggalang.

Verse 38

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् / नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

Matapos salagin ang mga magkatunggaling kalagayan at pag-isipan ang paraan ng kabuhayan at kalakalan, noon—nang maparam ang mga punong Kalpavṛkṣa kasama ang kanilang pulot—itinakda niya ang isip sa isang makatuwirang hakbang.

Verse 39

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः / वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः

Pagkaraan nito, sa Tretā-yuga, muling nahayag ang kanilang siddhi, ang paraan ng pagtatamo. Isa pang tulong sa kabuhayan ay ang vārtā—kalakalan at pagsasaka—at ang ulan ay dumarating ayon sa kanilang ninanais.

Verse 40

तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु / अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः

Dito, ang mga tubig-ulan ng mga lupain yaon, nang dumaloy pababa sa mabababang pook, ay tinangay pasulong ng walang patid na pagbuhos ng ulan; kaya ang mga kapatagan at lambak ay naging mga daluyan ng ilog at mga kanal.

Verse 41

ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले / अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन्

Ngunit ang mga patak ng tubig na yaon na bumagsak sa ibabaw ng lupa—sa pagsasanib ng tubig at matabang sangkap ng daigdig—ay naging mga halamang-gamot noong panahong iyon.

Verse 42

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश / ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे

Nang hindi inaararo ni inihahasik, labing-apat na uri ng halaman—mga pananim at mga halamang-gubat—ang sumibol; at gayundin ang mga punò at palumpong, na namumulaklak at namumunga ayon sa panahon.

Verse 43

ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः / अवश्यं भाविनार्ऽथे न त्रेतायुगवशेन वै

Pagkaraan, sa lahat ng dako sa kanila ay sumibol ang pagkapit at kasakiman; sapagkat ang itinakda ay di maaaring maging iba—tunay ngang naganap ito sa bisa ng Tretā-yuga.

Verse 44

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

Pagkaraan, sinakop nila—sa dahas at ayon sa lakas ng bawat isa—ang mga ilog, mga bukiring sinasaka, mga bundok, at pati mga punò, palumpong, at mga halamang-gamot.

Verse 45

विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् / पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः

Pagkaraan, sa baligtad na ayos, ang mga halamang-gamot na yaon ay muling pumasok sa lupa; at sa utos ng Dakilang Ninuno (Brahmā), ginatasan ni Haring Pṛthu ang Daigdig (Pṛthivī), upang ilabas ang kanyang ani at biyaya.

Verse 46

ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः / वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु

Pagkaraan, silang lahat—nalulunod sa poot—ay nagsalakay sa isa’t isa; at sa lakas na pamimilit ay sinamsam ang lupain, mga asawa, kayamanan at iba pa, na tunay na itinulak ng nakapanghihigit na kapangyarihan ng Panahon (Kāla).

Verse 47

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः / ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च

Nang maunawaan ito, ang Panginoong Kusang-Isinilang—si Brahmā (Aja)—ay lumikha ng mga Kṣatriya upang itatag ang mga hangganan ng dharma (kaayusang panlipunan at moral), at para rin sa kapakanan at pag-iingat sa mga Brāhmaṇa.

Verse 48

वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः / यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम्

Sa kapanahunang Tretā, itinatag ng Panginoon ang maayos na kaayusan ng varṇa at āśrama; at pinasimulan din Niya ang pagsasagawa ng yajña, na walang karahasang pagpatay ng hayop.

Verse 49

द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् / रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः

Ngunit sa kapanahunang Dvāpara, laging may pagkakaiba-iba ng pag-iisip sa mga tao; sumisibol ang pagnanasa (rāga) at kasakiman, kasabay ng alitan at digmaan, at hindi matiyak nang matibay ang mga tattva, ang tunay na mga simulain.

Verse 50

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते / वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

Sa mundong ito, sa kapanahunang Tretā, ang Veda ay itinatag na iisa ngunit may apat na “paa” (apat na bahagi); datapwat sa Dvāpara at sa mga sumunod na panahon, ito’y inayos at hinati sa apat ng mga tagapagtipon ng Veda, ang mga Vyāsa.

Verse 51

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

Muli, dahil sa mga karagdagang paghahati na ginawa ng mga anak ng mga rishi, nagkakawatak-watak ang mga tradisyon—dahil sa pagkalito ng pag-unawa, sa nabagong ayos ng mga bahagi ng mantra at brāhmaṇa, at sa mga pagbaligtad at pagkakamali sa diin at mga tunog ng titik.

Verse 52

संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः / सामान्याद् वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित्

Ang mga pagtitipon na Saṃhitā ng Ṛg, Yajus, at Sāman ay inayos ng mga rishi-sage ng Śruti; at sa iba’t ibang dako, nagiging sari-sari ito dahil sa pagkakaiba ng pananaw—mula sa pangkalahatan at mula rin sa binagong anyo.

Verse 53

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत

O ikaw na may marangal na panata, ang mga Brāhmaṇa, ang mga Kalpa-sūtra, ang mga pagpapaliwanag ng mga Mantra, ang mga Itihāsa at Purāṇa, at ang mga Dharma-śāstra—ito ang mga may kapangyarihang kasulatang pinagmumulan na sumusuporta sa dharma.

Verse 54

अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः / वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम्

Mula sa tagtuyot, mula sa kamatayan, gayundin mula sa mga kapahamakan na dulot ng marahas na hangin, at mula sa mga pagdurusang nagmumula sa pananalita, isip, at katawan—sumisilang sa tao ang nirveda, ang pagkasawa sa daigdig.

Verse 55

निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा / विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्

Mula sa nirveda, sumisibol sa kanila ang pagninilay sa pagdurusa at sa mokṣa (paglaya); mula sa pagninilay na iyon dumarating ang vairāgya (pagkawalang-kapit), at mula sa vairāgya sumisilang ang doṣa-darśana, ang malinaw na pagkakita sa mga kapintasan ng makamundong buhay.

Verse 56

दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः / एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता

Tunay nga, dahil sa pagkakita sa mga kapintasan, sa panahon ng Dvāpara ay sumisibol ang kaalamang mapaghiwalay (viveka). Ang pamumuhay na ito—nahahalo ng rajas at tamas—ang inaalala bilang likas na ugali ng Dvāpara.

Verse 57

आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

Sa unang panahon—Kṛta—ang Dharma ay tunay na matatag; sa Tretā ay nagpapatuloy ang pag-iral nito. Sa Dvāpara ito’y nagugulo at di-matiwasay, at sa Kali yuga ay halos mapawi.