Adhyaya 205

Verse 1

ऽध्यायः कुमार उवाच / सिद्धशब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे

Wika ni Kumāra: “Upang makilala ang wastong mga salita na itinatag, at bilang paraan ng pagtuturo sa mga nagsisimula.”

Verse 2

सुप्तिङन्तं पदं ख्यातं सुपः सप्त विभक्तयः / स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मके

Ang salita (pada) ay nakikilala bilang yaong nagtatapos sa panlaping pangkaso ng pangngalan (sup) o sa panlaping pandiwa (tiṅ). Ang mga ‘sup’ ay pito, bilang mga pagbabagong-kaso. Sa mga ito, ang ‘su, au, jas’ ay itinuturo bilang unang kaso (nominatibo), na ikinakapit sa batayang-anyo (prātipadika) na nagsisilbing punong pangngalan.

Verse 3

सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि / अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम्

Yaong ginagamit sa tuwirang pagtawag (sambodhana), at kapag binanggit ang kasarian at iba pa, ay maaaring tumukoy sa layon (sa diwang pasibo) o sa tagaganap (sa diwang aktibo): ang gayong makahulugang batayang-anyo ay tinatawag na prātipadika, na walang ugat-pandiwa (dhātu) at walang panlapi (pratyaya).

Verse 4

अमौशसो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् / द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते

Ang ikalawang kaso (dvitīyā/akusativo) ay ginagamit kapag ang kilos ay ginagawa ukol sa isang layon; ang ikalawang kaso ay ipinahayag na tumutukoy sa karma, ang layon ng gawa, kahit pa ito’y nakakabit sa pamamagitan ng pariralang namamagitan.

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता / येन क्रियते करणं तत्कर्ता यः करोति सः

Ang ikatlong kaso (tṛtīyā/instrumental) ay itinuturo sa mga hulaping ṭā, bhyām, at bhis; ito’y itinakda upang ipahayag ang kasangkapan (karaṇa) at—gaya ng sinabi—ang tagaganap (kartṛ). Ang pinangyayarihan ng kilos ay kasangkapan; ang gumagawa ay ang tagaganap.

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्सम्प्रदाने च कारके / यस्मै दित्सा धारयते रोचते सम्प्रदानकम्

Ang ikaapat na kaso (dative) ay ginagamit sa hulaping ṅe, bhyām, at bhyas, at tumutukoy sa kāraka na tinatawag na sampradāna (ang tumatanggap). Yaong para kanino may hangaring magbigay, para kanino inilalaan o iniingatan ang bagay, o yaong kinagigiliwan—iyan ang sampradāna.

Verse 7

पञ्चमी स्यान्ङसिभ्यांभ्योह्यपादाने च कारके / यतो ऽपैति समादत्ते उपादत्ते भयं यतः

Ang ikalimang kaso (pañcamī, ablative) ay ginagamit upang ipahayag ang ugnayang apādāna, ang pinagmumulan ng paghiwalay: yaong pinanggagalingan ng pag-alis, pinanggagalingan ng pagkuha o pagtanggap, at pinanggagalingan ng takot—iyan ang apādāna.

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसम्बन्धमुख्यके / ङयोः सुपो वै सप्तमी स्यात्सा चाधिकरणे भवेत्

Ang ikaanim na kaso ay ginagamit (sa mga panlaping) ṅas at os, at gayundin sām, lalo na upang ipahayag ang ugnayang pag-aari o pagkakaugnay. Ang ikapitong kaso ay ginagamit (sa mga panlaping) ṅi at sup, at tumutukoy sa adhikaraṇa: pook o kinalalagyan.

Verse 9

आधारश्चाधिकरणं रक्षार्थानां प्रयोगतः / ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम्

Ang nagsisilbing salalayan ay tinatawag na “adhikaraṇa” (lokus o kinalalagyan). At ayon sa paggamit, sa mga pahayag na may diwang pag-iingat o pagprotekta, kapwa ang ninanais at di-ninanais (ang bagay o taong pinanggagalingan ng pag-iwas) ay itinuturing na “apādāna.”

Verse 10

पञ्चमी पर्युपाङ्योगे इतरर्ते ऽन्यदिङ्मुखे / एनयोगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः

Sa diwang “pagpapaligid” o “malapit na pagkakaugnay” (paryupāṅga-yoga), ginagamit ang ikalimang kaso. Ngunit kapag iba ang diwa—gaya ng “pagharap sa ibang direksiyon”—ang ikalawang kaso ang ginagamit, ayon sa turo ng mga karmapravacanīya na pantukoy-ugnayan.

Verse 11

वीप्सेत्थम्भावचिह्ने ऽभिर्भागेनैव परिप्रती / अनुरेषु सहार्थे च हीने ऽनूपश्च कथ्यते

Sa mga pahayag ng pag-uulit (vīpsā) at sa mga palatandaan ng diin o pagtitiyak, ginagamit ang partikulong “anu” sa diwang “sa bawat bahagi / sa kabuuan.” Gayundin, sa mga kasunod na konteksto at kung nilalayong iisa ang kahulugan—o kahit may bagay na iniwang di-tahas—itinuturo ang gamit na ito bilang “anūpa.”

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थो स्याच्चेष्टायां गतिकर्मणि / अप्राणे हि विभक्ती द्बे मन्यकर्मण्यनादरे

Sa mga pahayag na tumutukoy sa pagsisikap at sa mga gawaing may paggalaw, maaaring gamitin kapwa ang ikalawang kaso (akusativo) at ang ikaapat (datibo). At kapag tumutukoy sa mga bagay na walang buhay, ginagamit din ang dalawang kasong ito, lalo na kung ang kilos ay itinuturing na pangalawa lamang o ginagawa nang may pagwawalang-bahala.

Verse 13

नमः स्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता / चतुर्थो चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः

Ang mga pahayag na “namaḥ,” “svasti,” “svadhā,” “svāhā,” “alaṁ,” at “vaṣaṭ” ay itinuturo bilang mga nakapirming bigkas-ritwal (yoga). Binabanggit din ang ikaapat na gamit: sa nilalayong diwa, ang hulaping “-tum” ay nagpapahiwatig ng kilos o diwa (bhāva) bilang kahulugan nito.

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेङ्गे विशेषणे / काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे ऽपिषष्ठ्यति

Ang ikatlong kaso (tṛtīyā, instrumental) ay ginagamit upang ipahayag ang pakikisama o pag-aakbay; ginagamit din ito kaugnay ng isang kasuklam-suklam na bahagi ng katawan at sa pagbibigay-katangian (adhetibo). Ang ikapitong kaso (saptamī, lokatibo) ay para sa panahon at kalagayan; at sa mga ganitong pagbuo, maaari ring lumitaw ang ikaanim na kaso (ṣaṣṭhī, henitibo).

Verse 15

स्वामीश्वराधिपतिभिः साक्षिदायादप्रसूतैः / निर्धारणे द्वे विभक्तो षष्ठी हेतुप्रयोगके

Kasama ng mga salitang gaya ng “panginoon,” “Īśvara,” “pinuno,” “saksi,” “tagapagmana,” at “supling/anak,” ginagamit ang ikaanim na kaso (ṣaṣṭhī, henitibo). At sa mga pahayag ng pagtitiyak o pagpili, tinatanggap nito ang dalawang anyo ng pagbuo, gayundin sa gamit na sanhi (pagpapahayag ng dahilan).

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके / हिंसार्थानां प्रयोगे च कृति कर्मणि कर्तरि

Sa mga gawaing isinasagawa alang-alang sa pag-alaala, at gayundin sa pandiwang “gumawa” (karoteḥ) kapag nagpapahiwatig ng sinadyang pagsisikap; at sa paggamit ng mga pandiwang may diwang pananakit—kapag ginamit ang anyong kṛt—maaaring unawain ang pagbuo bilang karman (layon) o bilang kartṛ (tagaganap).

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्ठी निष्ठयोः प्रातिपदिके / द्विविधं प्रातिपदिकं नाम धातुस्तथैव च

Sa anyong niṣṭhā (pangnagdaang partisipyo), hindi ginagamit ang ṣaṣṭhī (henitibo) para sa tagaganap at sa layon; sapagkat ang niṣṭhā ay itinuturing na prātipadika (batayang pangngalan). Ang prātipadika ay dalawang uri: mula sa pangngalan at mula rin sa ugat ng pandiwa (dhātu).

Verse 18

भूवान्दिभ्यस्तिङो लः स्याल्लकारा दश वै स्मृताः / तिप्तसूझि प्रथमो मध्यः सिप्थस्थोत्तमपूरुषः

Mula sa mga ugat na pandiwa na nagsisimula sa bhū at iba pa, ang mga hulaping tiṅ ay tumatanggap ng tandang ‘l’, kaya kinikilala ang sampung lakāra (anyo ng panahon–diwa). Ang tip, tas, jhi ay para sa prathama (ikatlong panauhan); ang sip, thas, tha ay para sa madhyama (ikalawang panauhan); at ang mi, vas, mas ay para sa uttama-puruṣa (unang panauhan).

Verse 19

मिब्वस्मस्तु परस्मै हि पदानां चात्मनेपदम् / ताताञ्झ प्रथमो मध्य स्थासाथान्ध्वमथोत्तमः

Para sa mga anyong pandiwang ito, ang hulaping “mib–vas–mas” ay kabilang sa parasmaipada (aktibo), at dapat ding maunawaan ang katumbas na mga anyo sa ātmanepada (gitnang tinig). Sa pautos (imperative), ang “tāt–āñjha” ay anyong prathama (ikatlong panauhan); ang “sthās–āthām–dhvam” ay mga anyong madhyama (ikalawang panauhan); at ang natitira ay uttama (unang panauhan).

Verse 20

आदेशा इड्बहिमहि धातुतोथ णिजादिवत् / नाम्नि प्रयुज्यमाने ऽपि प्रथमः पुरुषो भवेत्

Kahit gamitin ang anyong pandiwa kasama ng isang pangngalan (pangalan), kung ang ādeśa (kapalit) gaya ng iṭ, bahī, o mahi ay nagmula sa dhātu at kumikilos na tulad ng mga anyong causative at iba pa (ṇij-ādi), kung gayon ang pagbuo ay dapat unawain ayon sa prathama (ikatlong panauhan).

Verse 21

मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषो ऽस्मदि / भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः

Ang “gitnang” panauhan ay sinasabing nasa mga anyong ikalawang panauhan (yuṣmad), at ang “pinakamataas” na panauhan ay sinasabing nasa mga anyong unang panauhan (asmad). Gayundin, itinuturo ang mga ugat ng pandiwa na nagsisimula sa bhū, at pagkatapos ay ang mga anyong may mga panlaping nagsisimula sa san at nagtatapos ayon dito ay itinuturo rin.

Verse 22

लडीरितो वर्तमाने स्मेनातीते च धातुतः / भूते ऽनद्यतने लङ्वा लोडाद्याशिषि धातुतः

Ang hulaping laṭ ay itinakda para sa kasalukuyang panahon, at ang katagang sma ay ikinakabit sa ugat ng pandiwa upang ipahiwatig ang nakaraan. Para sa nakaraang panahong hindi lamang “ngayon/sa araw na ito,” ginagamit ang laṅ; at mula sa ugat ng pandiwa, ginagamit ang loṭ at iba pang anyong pautos para sa utos at pagpapala.

Verse 23

विध्यादावेवानुमतो लोड्वाच्यो मन्त्रणे भवेत् / निमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्रे प्रार्थनेषु तथाशिषि

Dapat malaman na sa pasimula, kapag ipinagkaloob ang pahintulot, ang anyong vidhi (vidhi-lakāra/loṭ) ang dapat gamitin sa pagbibigay-payo. Gayundin, ginagamit ito sa paanyaya, sa magalang na pagtuturo at maginoong pagtatanong, sa paghingi, at sa pagbabasbas.

Verse 24

लिङतीते परोक्षे स्याल्लिड् भूते ऌड् भविष्यति / स्यादनद्यतने तद्वद्भविष्यति तु धातुतः

Kapag tumutukoy sa nakaraang gawaing hindi nasaksihan nang tuwiran, ginagamit ang liṅ; para sa nakaraan, ang liṭ; at para sa hinaharap, ang ḷṭ. Gayundin, para sa panahong hindi lamang “sa araw na ito,” ang diwang hinaharap ay ipinahahayag ayon sa ugat ng pandiwa.

Verse 25

दातोरॢङ् क्रियातिपत्तौ लिङर्थे लेट् प्रकीर्तितः / कृतस्त्रिष्वपि वर्तन्ते भावे कर्मणि कर्तरि

Para sa ugat ng pandiwa, ang ḷṅ (conditional) ay ginagamit upang ipahayag ang salungat-sa-katotohanang kilos—yaong dapat sanang nangyari ngunit hindi nangyari; at ang leṭ ay itinuturo bilang nagpapahayag ng diwang liṅ (pakiusap/adhikain). Gayundin, ang mga anyong nagtatapos sa kṛt ay ginagamit sa tatlong pagbuo: bhāva (kalagayan/diwa ng kilos), karma (kaugnay ng layon), at kartṛ (kaugnay ng gumagawa).

Verse 26

सदृशास्तव्यता ण्यद्यदनीयाश्च तृजादयः

Gayundin, may mga karapat-dapat purihin at may mga nararapat sa pagsaway—gaya ng pangkat na nagsisimula kay tṛjā at iba pa—ayon sa kanilang likas na pagkatao at asal.