Shloka 74
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः / एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु
Transliteration
akṣeṇa saha cakreśo bhramate 'sau dhruveritaḥ / evamarthavaśāttasya sanniveśo rathasya tu
Translation
Sa udyok ni Dhruva, ang panginoon ng mga gulong ay umiikot kasama ng ehe. Kaya, dahil sa layuning iyon, ang ayos ng kanyang karwahe ay gayon din ang pagkakatakda.
Word by Word
अक्षेणwith the axle
अक्षेण:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootअक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन — Instrumental singular
सहtogether with
सह:
Sambandha/Upapada (उपपद-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formअव्यय; सह-योगे (preposition/particle governing instrumental)
चक्रेशःthe lord of the wheel
चक्रेशः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्र-ईश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular; षष्ठी-तत्पुरुषः (चक्रस्य ईशः)
भ्रमतेrevolves/turns
भ्रमते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभ्रम् (धातु)
Formलट्-लकार, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन — Present indicative, 3rd sg (Ātmanepada)
असौthat (one)/he
असौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Pronoun nominative singular
ध्रुव-ईरितःimpelled by Dhruva
ध्रुव-ईरितः:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootध्रुव (प्रातिपदिक) + ईरित (कृदन्त; √ईर्/ईरय् धातु)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त) ‘ईरित’ = impelled; षष्ठी-तत्पुरुषः (ध्रुवेण/ध्रुवात् ईरितः)
एवम्thus
एवम्:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण — adverb of manner
अर्थ-वशात्due to necessity/compulsion
अर्थ-वशात्:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootअर्थ (प्रातिपदिक) + वश (प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी-तत्पुरुषात् निष्पन्नम् अव्ययम्; पञ्चमी एकवचन-रूपेण (वशात्) — ‘due to/under the control of’
तस्यof that (chariot/it)
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular
सन्निवेशःarrangement/structure
सन्निवेशः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसन्निवेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
रथस्यof the chariot
रथस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular
तुindeed/but
तु:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण/विरोधार्थक निपात — particle (but/indeed)