Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

Ganito nagwakas sa Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, sa gitnang bahagi na ipinahayag ni Vāyu, sa ikatlong upoddhāta-pāda, ang ika-61 kabanata na pinamagatang “Paglalarawan ng mga tanda ng mūrchanā gāndharva.” Ngayon, matapos maunawaan ang turo ng mga naunang ācārya, ilalahad ko nang sunod-sunod ang mga tanyag na alaṅkāra; pakinggan ang aking pananalita.

Verse 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

Ang mga alaṅkāra ay dapat ipaliwanag kasama ang kani-kaniyang varṇa at mga dahilan; at ayon sa saṃhitā-niyoga, laging isinasaalang-alang ang nāḍī at iba pa.

Verse 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

Ang pagpupuno sa pamamagitan ng kahulugan ng pangungusap, kahulugan ng salita, kahulugan ng pag-uugnay ng mga salita, at mga alaṅkāra—iyan ang tinatawag na mga pada ng gītaka; maaari itong nasa unahan o nasa hulihan.

Verse 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

Ang sthāto, nitrī, naro, nīḍḍī—ay sinasabing nananahan sa manas (isip), kaṇṭha (lalamunan), at śiras (ulo); ang paraang umiiral sa tatlong pook na ito ang pinakamarangal.

Verse 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

Sa Prakriti ay may apat na varna, at ang pag-uuri ng pagninilay ay sari-sari; ang vikalpa ay sinasabing walong uri, at nalalaman ng mga deva na ito’y labing-anim na uri.

Verse 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

Ang ‘sṛṣṭa’ at ‘prasaṃcārī’ ay mga anyo ng varma; ang ikatlo ay ‘avarohana’ at ang ikaapat ay ‘ārohana’, ayon sa mga nakaaalam ng varma bilang mga varna.

Verse 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

Doon ay may isang ‘saṃcara-sthāyī’, at ang ‘saṃcara’ ay nagiging yaong gumagalaw; para sa mga varna ng avarohana, dapat itakda ang ‘avaroha’ (pagbaba).

Verse 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

Sa pamamagitan ng ārohana, nakikilala ng mga dalubhasa sa varna ang mga varna ng ‘āroha’; ngayon, unawain ninyo ang alaṅkāra, ang palamuti ng mga varna ring ito.

Verse 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

May apat na alaṅkāra: sthāpanī, kramarejana, pramāda, at apramāda; ngayon ay sasabihin ko ang kanilang mga katangian.

Verse 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

Si Visvaro ay may walong kala; sinasabing ang kanyang kinalalagyan ay nasa isa sa dalawang dako. Ang galaw ng pag-ikot (āvarta) ay tulad ng mga mata, at sa gawain ay may takdang sukat.

Verse 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

Kilalanin si Kumara bilang ‘sampara’; siya’y may dalawang antas at dumarating sa kalagayang Vamana. Siya nga iyon—naroon ang isang natatanging tanda ng kadakilaan ng angkan.

Verse 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

Si Sveta, sa sarili niyang pag-aalinlangan, ay higit pang pinasisigla ng apoy ang kalang isinilang. Sa mismong tinig na iyon, kapag nainitan, nagkakaroon ng pagdami—batid ito ng mga marunong.

Verse 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

Ang Syena ay isa pang hasta, at ang hilaga ay may kala ng lotus. Ang siksik na tuldok ng sukat ay hindi na muling lilitaw sa malayong dako.

Verse 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

Ang kala ng mga varna ay dapat itakda; kung gayon ito’y maitatatag. Ngunit dahil sa baligtad na pagtatanim (viparyaya), sa aking kaayusan ay lumilitaw ang isang mabigat at masalimuot na paglitaw.

Verse 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

Magkaroon ng isang dagdag na tono; ang Ṣaḍja ang pinakadakilang tono. Isagawa ang “ākṣepa” at “skandana” na gaya ng masaganang tinig-lalamunan ng uwak.

Verse 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

Ang dalawang “saṃtāra” at “sarvāyya” ay ituring na gawain o sanhi. Ang “ākṣipta” ay may kasamang pagbaba (avarohana); gayundin ang “prokṣa” at “madhya”.

Verse 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

Sa ikalabindalawang kalā-sthāna rin, ito’y nananatiling salit-salit ang pagitan. Ang palamuti (alaṅkāra) na tinatawag na “preśollikhita”, na kaakibat ng mga tono, ay siya iyon.

Verse 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

Sa maraming pangkat ng mga tono ay may kalā na tinatawag na “kāprayoṣṭanupat”. Sa kalā na iyon nagaganap ang “prakṣipta”; at ito’y nagiging upādāna (batayang sangkap) at sanhi ng paglalaban (ari-bhāva).

Verse 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

Ang sinasabi ayon sa tunay na kalagayan sa anyong “dvikatha” ay nagsisimula sa “uccara”, umaakyat sa “viśvara”, at sumusunod din sa ayos ng “aṣṭasvara”.

Verse 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

Sa pag-ahon-pababa ng tinig (avaroha) nabubuo ang ‘vāpa’; ang ‘nārata’ ay tiyak na nananatiling matatag. Ang salit-salit na ayos nila—ito ang pinakadakila sa mga swara.

Verse 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

Ang pangkat na catuṣkala na tinatawag na ‘sākṣi’ at ‘pracchedana’ ay binanggit sa smṛti. Ang mga ito’y mga alankāra na ipinahayag ng tatlumpung diyos.

Verse 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

Sa paggamit ng lugar ng pagbigkas ng mga titik at ayon sa sukat ng kala-mātrā—natitiyak ang anyo (saṃsthāna), sukat (pramāṇa), pagbabago (vikāra), at palatandaan (lakṣaṇa).

Verse 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

Dapat malaman na ang layon ng mal-alaṅkāra ay apat na uri. Sapagkat ang palamuting salungat sa sariling likas ay nagiging baluktot at kapintasan.

Verse 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

Kahit ang baluti ay pinalalamutian sa pamamagitan ng mga pagkakaibang likas na nagmumula sa sarili; gaya ng palamuti ng babae na nabubuo sa pagsasama ng sari-saring alahas.

Verse 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

Ang baluti ay may sarili ring palamuti; ang ningning nito’y mula sa sarili. Walang kundala sa paa, at wala ring gayong tali sa leeg.

Verse 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

Gayon din, ang unang palamuti ay naging baligtad at kapintasan; kahit ginawang palamuti, wari’y ang Nāga ang siyang ipinakikita.

Verse 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

Kung paano nakita ang landas, gayon itinatakda ang dapat gawin; kahit tiyak na ang mga palatandaan, ang gawi’y sumusunod pa rin doon.

Verse 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

O Māsodbhava, O Mukhodbhava! Sasabihin ko ang ayon sa katotohanan; ang pagka-diyos ng ika-23 na kalagayang ‘śīti’ ay batid na rin.

Verse 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

Ang unahang bahagi at gitnang bahagi ng Naga-Ona ang siyang pag-ikot ng kaayusan; ang paghahati ng dalawa’y nasa landas ng kagandahan ng mga deva.

Verse 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

Nakita ang kaayusang bunga ng pagkakaugnay—may pagitan ng mga pangkat ng tono; ang pagbaligtad at pag-ikot-muli ay nagaganap sa hakbang ng pitong swara.

Verse 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

Inaawit ng mga dakilang deboto ni Bhagavan ang mga tonong “tulay ng Gandhara”; at ang panchama, madhyama, at dhaivata ay itinuturing na kaugnay mula sa nishada.

Verse 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

Kilala namin ang shadja at rishabha sa madra-ka na walang pagkakaiba; ngunit ano ang pagkakaiba ng dvyapara, at ano ang dalawang anyo ng ushnantika?

Verse 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

Sa parehong prākṛta at vaikṛta ay ginagamit ang gandhāra; para sa pada ay may anyong ‘atyaya’, at para sa kauśikī ay may anyong ‘sapta’.

Verse 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

Tungkol sa gandhāra, ang paraang ito ay naalaala nang buo; at ito ring kaayusan ang itinuro bilang ‘madhyama’ ng bahaging madhyama.

Verse 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

Ang mga awit na binanggit ay lalo nang inilarawang may apat na anyo; at pagkatapos, ang Kaushiki ay pinararangalan bilang binuo ng pitong tono at may pitong anyo.

Verse 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

May ilan na tumatawag dito na “Agadarshana,” at may ilan ding “Manudvaimamaka”; sa mga sukat ng ikalawang buwan, ang lahat ay naitatag nang matibay.

Verse 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

Sa hilaga rin, sa gayunding paraan, ang Inang Brahmi ay umabot sa Brahmatala; at kung saan humihinto ang maya, doon kahit ang sugatan ay napapawi ang dalamhati.

Verse 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

Sa isang pāda ay tinatawag na “Māyātrā,” at may “Pāda” na lubhang sagana; ang tinatawag sa pamamagitan ng pagbibilang ay doon inaalala bilang “pāna.”

Verse 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

Ang pagkaputol ng ikalawang pāda ay naitatag sa pangalang “Graha”; ang una ay tinawag na “Ashtatītati,” ngunit ang ikalawa ay hindi tinanggap ng mga Aparantika.

Verse 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

Kasama ang bahagi ng paa, ito’y nananatili sa likas na kalagayan. Gayon din ang ikaapat na tugon; ang Madravat at Pāvamadraka ay binanggit bilang tuntunin.

Verse 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

Ang tuntunin (kalā) ng Madraka sa timog ay umiiral ayon sa sinabi. Ang buong anuyoga ang itinuturing na ikalawang pag-unawa.

Verse 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

Dito ay may pag-angat o pagkuha ng ‘pāda’ (pādoddharaṇa); ngunit walang itinakdang hangganan (pāra). O dvijottama, sa dalawa, saanman kinikilala ang pagkakaisa ng muni-yoga.

Verse 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

Ang maraming samavāya ay inalaala ni Hari bilang pātaka (kapintasan). At tungkol sa tatlong vṛtti—sa loob ng vṛtti at sa saklaw nito—itinuturo ang ‘dakṣiṇa’ (timog/dakṣiṇā).

Verse 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

May walong samavāya; gayundin ang ‘Vīrā’ at ‘Saṃmūrchanā’. At binanggit ding tanyag ang ‘Kasyanāsutarā’ at ‘Svara-śākhā’.