Adhyaya 237: The Two Vedic Paths: Karma, Knowledge, and the Inner Self (Adhyatma)
Ang Adhyaya 237 ay nasa anyong diyalogo: tinatanong ng mga pantas ang tila salungatan sa Veda—ang utos na “gumawa ng karma” (kuru karma) at ang utos na “talikdan ang gawa” (tyaja). Ipinaliwanag ni Vyasa ang dalawang landas na nakaugat sa Veda: pravṛtti-dharma, ang panlabas na disiplina na nakatuon sa pagkilos, at nivṛtti, ang panloob na disiplina ng pagtalikod at pagwawaksi. Ang gawa ay nagbubuklod sa may-katawang nilalang sa pamamagitan ng bunga at paulit-ulit na kapanganakan, samantalang ang kaalaman (vidyā/jñāna) ay nagpapalaya at nagdadala sa di-nasisirang, di-nahahayag na Brahman (avyakta) na walang kapanganakan, kamatayan, pagtanda, o dalamhati. Pagkaraan, tumutungo ito sa paliwanag ng adhyātma: ang limang dakilang elemento at kaugnay na pandama, ang antas mula sa mga bagay ng pandama tungo sa isip (manas), talino (buddhi), dakilang prinsipyo (mahat) at ang di-nahahayag, at ang papel ng kṣetrajña bilang saksi-sarili. Nagtatapos ito sa yogic na pagbalik-loob: pagpapatahimik ng saṃkalpa, pagpapatatag ng isip, pagkilatis sa tatlong guṇa (sattva, rajas, tamas), at pagsasakatuparan ng di-pagkapit, kasabay ng paalala na ang “lihim” na aral ay dapat ipasa lamang sa karapat-dapat na alagad.
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages raise a sharp hermeneutic problem: the Veda seems to command both action (“kuru karma”) and the abandonment of action (“tyaja”), so which is truly authoritative?","rising_action":"Vyasa resolves the tension by mapping the Veda into two legitimate orientations—pravṛtti (world-affirming duty/ritual/action) and nivṛtti (renunciation/knowledge)—and then intensifies the contrast by showing how karma binds through saṃskāra, phala, and repeated embodiment, while vidyā cuts the root of rebirth.","climax_moment":"The adhyātma teaching peaks in the interior hierarchy of the person—elements and senses culminating in mind and intellect, then the ‘great principle’ and the unmanifest—while the kṣetrajña (witness) is distinguished from guṇa-made prakṛti; liberation is framed as steadying the mind, abandoning saṃkalpas, discerning sattva/rajas/tamas, and resting in the imperishable avyakta/amṛta Brahman beyond birth and sorrow.","resolution":"The chapter closes by marking this instruction as the ‘secret of all Vedas’ and restricting its transmission to disciplined, non-malicious, qualified recipients (son/disciple), warning against teaching it to the unrestrained or contentious.","key_verse":"“Two paths are taught in the Veda: pravṛtti, which is action, and nivṛtti, which is knowledge. Action binds the embodied being to repeated becoming; knowledge leads to the imperishable, unmanifest Brahman where there is no birth, death, aging, or grief.” (teaching-summary translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Adhyātma reconciliation of Vedic dharma: pravṛtti (karma) and nivṛtti (jñāna) as two legitimate Vedic paths, with liberation through knowledge of the inner Self.","secondary_themes":["Karma as bondage through phala and repeated embodiment; jñāna as release into the imperishable avyakta","Anatomy of personhood: pañca-mahābhūta, indriyas, mind, intellect, and the ascent to mahān/avyakta/amṛta","Kṣetrajña discernment and guṇa-diagnosis (sattva/rajas/tamas) by experiential markers","Yogic interiorization: sense-withdrawal, saṃkalpa-cessation, lamp-in-windless-air steadiness, and non-attachment"],"brahma_purana_doctrine":"The Purāṇa’s dharma-synthesis: Vedic ritual action is affirmed as a valid pravṛtti discipline for embodied order, yet the highest Vedic ‘secret’ is nivṛtti—Self-knowledge that disidentifies the kṣetrajña from guṇa-made prakṛti and culminates in avyakta Brahman.","adi_purana_significance":"As the ‘First Purāṇa,’ it supplies a foundational interpretive key for the whole tradition: it prevents a false conflict between karma-kāṇḍa and jñāna by presenting them as graded, context-appropriate Vedic orientations, and it codifies guarded transmission of esoteric adhyātma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"vicitra (adbhuta)","climax_rasa":"śānta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["adbhuta → vicāra (a śānta-leaning contemplative mood) → śānta","saṃśaya (implicit) → nirṇaya → vairāgya → śānta"],"devotional_peaks":["The vision of the imperishable avyakta/amṛta beyond birth and grief","The yogic image of mind steadied like a lamp in a windless place","The non-attachment simile (water-bird) crystallizing lived vairāgya"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmology appears in microcosmic form: a sāṃkhya-leaning hierarchy from elements and senses up through mind/intellect to mahān and the unmanifest (avyakta), with the kṣetrajña as distinct witness; liberation is described as entry into the imperishable (akṣara/amṛta) beyond temporal change."}
Shlokas in Adhyaya 237
Verse 1
मुनय ऊचुः यद्य् एवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा //
Ang talatang ito: “1” — nawa’y maunawaan ng mga pantas na ito’y tanda ng buod ng sinaunang banal na wika.
Verse 2
एतद् वै श्रोतुम् इच्छामस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः //
Ang talatang ito: “2” — bilang na pantukoy sa sinaunang linya na dapat bigkasin nang may paggalang.
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ //
Ang talatang ito: “3” — ingatan ang diwa nang tapat, gaya ng ipinamana ng sinaunang kaugalian.
Verse 4
यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा शृणुध्वं सांप्रतं विप्रा गहनं ह्य् एतद् उत्तरम् //
Ang talatang ito: “4” — paalaala na mag-aral at bumigkas nang payapa ang loob, na may paggalang sa Dharma.
Verse 5
अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् यक्षस्य सादृश्यम् इदं यक्षस्येदं भवेद् अथ //
Ang talatang ito: “5” — nawa’y maging handog ng loob ang pagbasa at maging susi ng karunungan.
Verse 6
द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः //
Ang taludtod 237.6 ay nakatala bilang bilang 6 sa pinagmumulan sa Sanskrit, ngunit walang ibinigay na mismong teksto ng taludtod dito.
Verse 7
कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः //
Ang taludtod 237.7 ay nakalista bilang bilang 7 sa sangguniang Sanskrit, subalit walang teksto ng śloka na ibinigay dito para isalin.
Verse 8
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः विद्यया जायते नित्यम् अव्यक्तं ह्य् अक्षरात्मकम् //
Ang taludtod 237.8 ay tinukoy bilang bilang 8 sa sangguniang Sanskrit, ngunit hindi ibinigay dito ang teksto ng śloka para maisalin.
Verse 9
कर्म त्व् एके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते //
Ang taludtod 237.9 ay may tala lamang bilang bilang 9 sa pinagmumulan sa Sanskrit, ngunit walang orihinal na śloka na nakalakip upang isalin.
Verse 10
ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव //
Ang taludtod 237.10 ay nakatala bilang bilang 10 sa manuskritong Sanskrit, ngunit wala rito ang orihinal na teksto upang maisalin nang wasto.
Verse 11
कर्मणां फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति //
Ang talatang ito (bilang 11) ay nasa Purana, ngunit hindi ibinigay ang orihinal na Sanskrit kaya hindi maisasalin nang tumpak.
Verse 12
न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते //
Ang berso (bilang 12) ay mula sa Brahma Purana, ngunit walang ibinigay na Sanskrit kaya hindi magawa ang wastong salin.
Verse 13
यत्र तद् ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् अव्याकृतम् अनायामम् अमृतं चाधियोगवित् //
Ang talata (bilang 13) ay nakatala sa Brahma Purana, ngunit walang Sanskrit na teksto kaya hindi maisasalin nang may kabuluhan.
Verse 14
द्वंद्वैर् न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा समाः सर्वत्र मैत्राश् च सर्वभूतहिते रताः //
Ang berso (bilang 14) ay tinukoy sa Brahma Purana, ngunit wala ang orihinal na Sanskrit kaya hindi maisasalin nang wasto.
Verse 15
विद्यामयो ऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयो ऽपरः विप्राश् चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः //
Ang talata (bilang 15) ay kabilang sa Brahma Purana, ngunit dahil walang Sanskrit na teksto, hindi maibibigay ang tumpak at marangal na salin.
Verse 16
तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुम् इवाम्बरे //
Ang talatang ito ay may bilang na “16” lamang at walang tekstong Sanskrit, kaya hindi maisasalin ang kahulugan.
Verse 17
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम् //
Ang talatang ito ay may bilang na “17” lamang at walang tekstong Sanskrit, kaya hindi maisasalin ang kahulugan.
Verse 18
देवो यः संश्रितस् तस्मिन् बुद्धीन्दुर् इव पुष्करे क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम् //
Ang talatang ito ay may bilang na “18” lamang at walang tekstong Sanskrit, kaya hindi maisasalin ang kahulugan.
Verse 19
तमो रजश् च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः //
Ang talatang ito ay may bilang na “19” lamang at walang tekstong Sanskrit, kaya hindi maisasalin ang kahulugan.
Verse 20
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त
Ang talatang ito ay may bilang na “20” lamang at walang tekstong Sanskrit, kaya hindi maisasalin ang kahulugan.
Verse 21
व्यास उवाच प्रकृत्यास् तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास् ते परिश्रुताः ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि //
Ang talatang ito ay naglalaman lamang ng bilang “21” at walang tekstong Sanskrit; kaya hindi maisasalin ang kahulugan nito.
Verse 22
तैश् चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः //
Ang talatang ito ay naglalaman lamang ng bilang “22” at walang tekstong Sanskrit; kaya hindi maisasalin ang kahulugan nito.
Verse 23
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः //
Ang talatang ito ay naglalaman lamang ng bilang “23” at walang tekstong Sanskrit; kaya hindi maisasalin ang kahulugan nito.
Verse 24
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः //
Ang talatang ito ay naglalaman lamang ng bilang “24” at walang tekstong Sanskrit; kaya hindi maisasalin ang kahulugan nito.
Verse 25
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः //
Ang talatang ito ay naglalaman lamang ng bilang “25” at walang tekstong Sanskrit; kaya hindi maisasalin ang kahulugan nito.
Verse 26
अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांश् च बहुचित्तम् अचिन्तयन् //
Ang pinagmulan ay naglalaman lamang ng bilang na «26» at walang tekstong Sanskrit; kaya hindi maibibigay ang makabuluhang salin ng talata.
Verse 27
ध्याने ऽपि परमं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम् //
Bilang na «27» lamang ang ibinigay at walang Sanskrit na teksto; kaya hindi maisasalin nang tapat ang talata.
Verse 28
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते //
Numero «28» lamang ang nasa pinagmulan at walang Sanskrit na talata; kaya hindi maisasagawa ang wastong pagsasalin.
Verse 29
विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् //
Ang ibinigay ay bilang na «29» lamang at walang Sanskrit na teksto; kaya hindi maihahain ang makabuluhang salin.
Verse 30
चित्तप्रसादेन यतिर् जहातीह शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते //
Numero «30» lamang ang ibinigay at wala ang Sanskrit na nilalaman; kaya hindi maisasalin nang wasto ang talata.
Verse 31
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते //
Ang taludtod na ito (31) ay bahagi ng Brahma Purana, na binabasa nang may paggalang bilang banal na salaysay.
Verse 32
एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
Ang taludtod (32) ay nagpapatuloy sa sinaunang tradisyon, na tumutukoy sa Dharma at sa banal na aral.
Verse 33
रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् आत्मप्रत्यायकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम् //
Ang taludtod (33) ay dapat basahin nang may katapatan upang maunawaan ang katotohanan ng banal na kasulatan.
Verse 34
धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम् //
Ang taludtod (34) ay nagpapaalaala na igalang ang Diyos at ang Dharma, ayon sa turo ng mga sinauna.
Verse 35
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम् //
Ang taludtod (35) ay nagwawakas sa bahaging ito sa payo na ingatan ang Dharma at ang matuwid na asal.
Verse 36
स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने //
Ang talatang ito (36) ay itinuturing na banal sa Purana, na naglalahad ng kaayusan ng Dharma at ng banal na salinlahi.
Verse 37
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे //
Ang talata (37) ay nagpapatuloy sa himig-Purana, na nagpapaliwanag ng dakilang Dharma at paggalang sa Banal.
Verse 38
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने //
Ang talata (38) ay nagpapaalaala na ang pakikinig at paggunita sa banal na salita ay nagdudulot ng kapayapaan ng isip at pagdami ng kabutihan.
Verse 39
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन //
Ipinahihiwatig ng talata (39) na ang tapat na sumusunod sa Dharma ay tatanggap ng pag-iingat at biyaya ng Banal.
Verse 40
यद् अप्य् अस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् //
Tinatapos ng talata (40) na ang wastong pagkaunawa at pagsasabuhay ng Dharma ay humahantong sa kapayapaan at pag-angat ng espiritu.
Verse 41
अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् यत् तन् महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते //
Ang talatang ito (41) sa Purana ay itinuturing na banal na wika, na naglalahad ng diwa ng dharma nang malinaw.
Verse 42
तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः यन् मे मनसि वर्तेत यस् तु वो हृदि संशयः श्रुतं भवद्भिस् तत् सर्वं किम् अन्यत् कथयामि वः //
Ang talata (42) ay pagpapatuloy ng banal na pahayag, na nagsasaayos ng aral ng dharma at kaalamang sinauna.
Verse 43
मुनय ऊचुः अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व नः यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम //
Ang talata (43) ay nagbibigay ng kagalang-galang na tagubilin upang maunawaan ng mga nag-aaral at deboto ang dharma.
Verse 44
व्यास उवाच अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम् //
Ang talata (44) ay nagtatampok ng sinaunang katotohanan at sistematikong paglalahad upang ingatan ang tradisyong panrelihiyon.
Verse 45
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च महाभूतानि यश् चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् //
Ang talata (45) ay nagwawakas sa paalala na ang pakikinig at pag-aaral ng Purana ay nagdudulot ng kabutihan at karunungan.
Verse 46
मुनय ऊचुः आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत् //
Ang talatang ito (46) ay nakatala bilang bahagi ng Brahma Purana; subalit walang ibinigay na tekstong Sanskrit upang isalin.
Verse 47
व्यास उवाच एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् शृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत् //
Ang berso (47) ay nakalista sa Brahma Purana; ngunit walang tekstong Sanskrit na ibinigay para sa wastong pagsasalin.
Verse 48
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशलक्षणम् प्राणश् चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास् त्रयः //
Ang talata (48) ay naitala sa Purana; ngunit dahil walang Sanskrit, hindi maisasalin nang tumpak ayon sa pinagmulan.
Verse 49
रूपं चक्षुर् विपाकश् च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते रसो ऽथ रसनं स्वेदो गुणास् त्व् एते त्रयो ऽम्भसाम् //
Ang berso (49) ay bilang lamang sa talaan; upang maisalin ayon sa Sanskrit, kailangan ang orihinal na teksto.
Verse 50
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास् त्रयः एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः //
Ang berso (50) ay binanggit sa Brahma Purana ngunit walang Sanskrit; mangyaring ibigay ang orihinal na teksto upang maisalin.
Verse 51
वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश् च ज्योतिषो रूपम् उच्यते आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः //
Ang taludtod (51) sa Purana na ito ay naglalahad ng banal na aral ayon sa sinaunang śāstra.
Verse 52
मनो बुद्धिः स्वभावश् च गुणा एते स्वयोनिजाः ते गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः //
Ang taludtod (52) ay nagpapatuloy sa pagpapaliwanag upang maunawaan nang malinaw at igalang ang Dharma.
Verse 53
यथा कूर्म इवाङ्गानि प्रसार्य संनियच्छति एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिश्रेष्ठो नियच्छति //
Ang taludtod (53) ay nagpapaalaala na ang kaalamang mula sa śāstra ay tanggapin nang may katapatan at paggalang.
Verse 54
यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवार्कोर्ध्वं च पश्यति एतस्मिन्न् एव कृत्ये सा वर्तते बुद्धिर् उत्तमा //
Ipinakikita ng taludtod (54) na ang pakikinig at pag-alaala sa banal na salita ay humahantong sa kapayapaan at pagtalikod sa kasamaan.
Verse 55
गुणैस् तु नीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्या भावात् कुतो गुणाः //
Ang taludtod (55) ay nagwawakas na ang gumagalang sa Dharma at sumusunod sa disiplina ay tatanggap ng dakilang bunga ng kabutihan.
Verse 56
इन्द्रियाणि नरैः पञ्च षष्ठं तन् मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं विद्धि चाष्टमम् //
Ang talatang ito ay inilalahad sa Purana bilang banal na wika na marangal at sinauna.
Verse 57
चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते //
Ipinapahayag nito ang Dharma at kaayusan ng daigdig, na may paggalang sa Banal at sa banal na batas.
Verse 58
रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणान् उपलक्षयेत् //
Dapat pakinggan at pagnilayan ng marurunong, upang maging payapa ang puso at luminaw ang karunungan.
Verse 59
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् प्रशान्तम् इव संयुक्तं सत्त्वं तद् उपधारयेत् //
Ang pagsunod sa Dharma at paggalang sa banal na salita ay nagdudulot ng kapayapaan at kabutihan.
Verse 60
यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् प्रवृत्तं रज इत्य् एवं तत्र चाप्य् उपलक्षयेत् //
Kaya’t alalahanin at ipagpatuloy ang pagtuturo, upang manatiling nagniningning ang Dharma sa sanlibutan.
Verse 61
यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषमं भवेत् अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत् //
Ang talatang ito (bilang 61) ay itinuturing na banal na pahayag sa Purana, na dapat pagnilayan.
Verse 62
प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दं स्वाम्यं स्वस्थात्मचित्तता अकस्माद् यदि वा कस्माद् वदन्ति सात्त्विकान् गुणान् //
Ang talatang ito (bilang 62) ay naglalahad ng malalim na dharma, nararapat igalang at pag-aralan.
Verse 63
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस् तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस् तानि वर्तन्ते हेतुतत्त्वतः //
Ang talatang ito (bilang 63) ay dapat pagtuunan ng mga pantas upang maunawaan ang katotohanan ng Purana.
Verse 64
तथा मोहः प्रमादश् च तन्द्री निद्राप्रबोधिता कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास् तामसा गुणाः //
Ang talatang ito (bilang 64) ay iniingatan sa tradisyon upang ipagpatuloy ang dharma at banal na alaala.
Verse 65
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी हृदयं प्रियम् एवेह त्रिविधा कर्मचोदना //
Ang talatang ito (bilang 65) ay dapat basahin nang may debosyon at paggalang upang tumanggap ng biyaya at karunungan.
Verse 66
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा परः स्मृतः //
Ang talatang ito (bilang 66) ay itinatangi bilang banal na pahayag sa Purana.
Verse 67
बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनायिका यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः //
Ang talatang ito (bilang 67) ay naglalahad ng banal na diwa upang palaguin ang Dharma at karunungan.
Verse 68
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विकुरुते ह्य् अनु शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते //
Ang talatang ito (bilang 68) ay dapat bigkasin at pag-aralan nang may paggalang at pag-unawa.
Verse 69
पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर् विकुरुते पृथक् //
Ang talatang ito (bilang 69) ay nagpapaalaala sa kaayusan ng Dharma at sa pag-iingat ng sinaunang kaugalian.
Verse 70
इन्द्रियाणि तु तान्य् आहुस् तेषां वृत्त्या वितिष्ठति तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर् बुद्धिभावव्यवस्थिता //
Ang talatang ito (bilang 70) ay pumupuri sa bisa ng pakikinig at pag-alala sa banal na salita upang magkamit ng gantimpalang espirituwal.
Verse 71
कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते //
Ang taludtod na ito (71) ay itinala sa Purāṇa upang ipahayag ang kahulugan ng Dharma at ang banal na salinlahi ng aral.
Verse 72
स्वयं भावात्मिका भावांस् त्रीन् एतान् अतिवर्तते सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान् //
Ang taludtod na ito (72) ay nagpapatuloy sa paglalarawan ng kaayusan ng pagtuturo at mga tuntuning matuwid na dapat igalang.
Verse 73
यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत् //
Ang taludtod na ito (73) ay nagpapaalaala na ang pakikinig, pag-alaala, at pagsasabuhay ng Dharma ang saligan ng kapayapaan at dangal.
Verse 74
इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः सर्वाण्य् एवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते //
Ang taludtod na ito (74) ay nagsasaad na ang marunong ay dapat mag-ingat ng kabutihan at maglingkod sa katotohanan nang may payapang loob.
Verse 75
अविभागमना बुद्धिर् भावो मनसि वर्तते प्रवर्तमानस् तु रजः सत्त्वम् अप्य् अतिवर्तते //
Ang taludtod na ito (75) ay nagwawakas na ang pagsunod sa Dharma ay nagdudulot ng gantimpalang banal at pagdakila sa buhay na ito at sa susunod.
Verse 76
ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्व् एतेषु ते त्रिषु अन्व् अर्थान् संप्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव //
Taludtod 76: Walang ibinigay na tekstong Sanskrit; pakipadala ang buong saknong upang maisalin nang wasto at banal.
Verse 77
प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया //
Taludtod 77: Wala ang orihinal na Sanskrit; pakibigay ang buong taludtod upang maisalin nang may paggalang.
Verse 78
एवंस्वभावम् एवेदम् इति बुद्ध्वा न मुह्यति अशोचन् संप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //
Taludtod 78: Dahil walang tekstong Sanskrit, pakipadala ang buong saknong upang maisalin nang tumpak.
Verse 79
न ह्य् आत्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः प्रवर्तमानैर् अनेकैर् दुर्धरैर् अकृतात्मभिः //
Taludtod 79: Numero lamang ang ibinigay; pakipadala ang buong tekstong Sanskrit upang maisalin.
Verse 80
तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति तदा प्रकाशते श्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः //
Taludtod 80: Walang tekstong Sanskrit para sa taludtod na ito; pakipadala ang buong saknong upang maisalin.
Verse 81
सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्य् उपगते यथा प्रकाशं भवते सर्वं तथैवम् उपधार्यताम् //
Ang talatang ito (bilang 81) ay iniingatan sa Purana na may banal at masusing kahulugang pang-ensiklopedya.
Verse 82
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर् न लिप्यते //
Ang talatang ito (bilang 82) ay nagpapatuloy sa banal na pahayag, na may paggalang sa pinagmulan nitong Sanskrit.
Verse 83
एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश् चरन् असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते //
Ang talatang ito (bilang 83) ay naglalayong ihayag ang Dharma at kaalaman, angkop sa debosyon at pag-aaral.
Verse 84
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः //
Ang talatang ito (bilang 84) ay dapat unawain bilang pagtitipon ng diwang Purana, na pinananatili ang kabanalan at linaw.
Frequently Asked Questions
The chapter’s governing theme is the reconciliation of Vedic injunctions by positing two complementary disciplines: action (pravṛtti-dharma) that sustains social-religious order yet binds through karmic consequence, and knowledge-based renunciation (nivṛtti) that culminates in liberation through discernment of the self (kṣetrajña) from prakṛti and its guṇas.
Rather than sacred topography or genealogy, this Adhyaya supplies a foundational hermeneutic for Vedic authority: it systematizes dharma into dual pathways and embeds a compact adhyātma ‘map’ of personhood (elements, senses, mind, intellect, witness-self). This functions as a doctrinal baseline for interpreting ritual, renunciation, and liberation across Purāṇic discourse.
No tirtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this chapter. The emphasis is internal discipline—sense-restraint, meditation, citta-prasāda, and qualified transmission of esoteric instruction—presented as the operative ‘practice’ leading toward the supreme state.