Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच अधस्तात्सवितुर्योजनायुते स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसद: सैंहिकेयो ह्यतदर्हस्तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्याम: ॥ १ ॥

Sinabi ni Śrī Śukadeva Gosvāmī: Mahal na Hari, may ilang tagapagsalaysay ng Purāṇa na nagsasabing 10,000 yojana sa ibaba ng araw ay naroon ang planetang tinatawag na Svarbhānu (Rāhu), na gumagalaw na parang isang bituin. Ang namumunong diyos nito, anak ni Siṁhikā, ay ang pinakakasuklam-suklam sa mga asura; hindi siya karapat-dapat maging deva o tagapamahala ng planeta, ngunit sa habag ni Bhagavān ay nakamit niya ang kawalang-kamatayan at ang katayuang graha. Sa bandang huli ay ilalarawan ko pa ang kanyang kapanganakan at mga gawa.

Verse 2

यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्य: पर्वणि तद्‌व्य‍वधानकृद्वैरानुबन्ध: सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥

Ang globo ng araw na pinagmumulan ng init ay sinasabing may lawak na sampung libong yojana; ang buwan ay labindalawang libong yojana, at si Rāhu ay labintatlong libong yojana. Mula nang ipamahagi ang amṛta, nagkimkim ng poot si Rāhu at sa mga araw ng parva ay sumisingit sa pagitan ng araw at buwan upang tabingan ang kanilang liwanag.

Verse 3

तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहु: परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोका: ॥ ३ ॥

Nang marinig mula sa mga diyos ng araw at buwan ang paglusob ni Rāhu, inutusan ng Bhagavān Viṣṇu ang Kaniyang diskong tinatawag na Sudarśana upang sila’y ingatan. Ang Sudarśana ay minamahal na sandatang bhāgavata ng Panginoon; ang nagliliyab nitong liwanag ay di-matiis ni Rāhu kaya siya’y umatras sa takot. Sa panahong ginugulo niya ang araw o buwan, ito ang tinatawag ng mga tao na eklipse.

Verse 4

ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥

Sa ibaba ni Rāhu, sa kaparehong layo, naroon ang mga mundong tinatawag na Siddhaloka, Cāraṇaloka, at Vidyādharaloka, na tirahan ng mga Siddha, Cāraṇa, at Vidyādhara.

Verse 5

ततोऽधस्ताद्यक्षरक्ष: पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायु: प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥

Sa ibaba ng Siddhaloka, Cāraṇaloka, at Vidyādharaloka, sa kalangitang tinatawag na antarikṣa, naroon ang mga pook ng aliw ng mga Yakṣa, Rākṣasa, Piśāca, mga multo at iba pa. Umaabot ang antarikṣa hanggang sa inaabot ng hangin at sa nakikitang mga ulap; sa itaas nito ay wala nang hangin.

Verse 6

ततोऽधस्ताच्छतयोजनान्तर इयं पृथिवी यावद्धंसभासश्येनसुपर्णादय: पतत्‍त्रिप्रवरा उत्पतन्तीति ॥ ६ ॥

Isang daang yojana sa ibaba ng mga pook ng aliw ng Yakṣa at Rākṣasa naroon ang mundong lupa. Ang hangganang itaas nito ay kasingtaas ng naaabot ng paglipad ng mga sisne, lawin, agila, at mga katulad na malalaking ibon.

Verse 7

उपवर्णितं भूमेर्यथासन्निवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्‍ल‍ृप्ता अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥

Mahal na Hari, sa ilalim ng mundong ito ay may pitong mababang daigdig na tinatawag na Atala, Vitala, Sutala, Talātala, Mahātala, Rasātala, at Pātāla. Naipaliwanag ko na ang kalagayan ng sistemang pangmundo; ang haba at lapad ng pitong daigdig na ito ay kapantay ng sa lupa, at magkakahiwalay sila ng tig-sampung libong yojana.

Verse 8

एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभि: सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदितानुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥

Sa pitong bila-svarga na ito, ang pagkalugod sa pandama, kayamanan, kapangyarihan, at ligaya ay higit pa kaysa sa mga mataas na langit. Doon, ang mga Daitya, Dānava, at Nāga ay namumuhay bilang mga maybahay sa napakasaganang tahanan, hardin, at pook-libangan. Kasama ang asawa, anak, kamag-anak, kaibigan, at mga tagasunod, sila’y lubhang nakakapit sa kaligayahang materyal na bunga ng māyā; at di tulad ng mga deva na minsang naaantala, ang kanilang pag-enjoy ay halos walang sagabal.

Verse 9

येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिता: पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुरमिथुनपारावतशुकसारिकाकीर्णकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमै: समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥

Mahal na Hari, sa mga huwad na langit na tinatawag na bila-svarga ay may dakilang asura na si Maya Dānava, dalubhasa sa sining at arkitektura. Nagtayo siya ng maraming lungsod na kumikislap, pinalamutian ng mga bahay, pader, tarangkahan, bulwagang pagtitipon, mga templo, liwasan at mga bakuran ng dambana, na yari sa pinakamahahalagang hiyas. Ang mga lungsod na ito’y siksik sa mga pares ng Nāga at Asura, gayundin sa mga kalapati, loro, maya at iba pang ibon; at ang mga tahanan ng mga pinuno ay itinayo sa pinakamahal na hiyas, kaya’t ang buong tanawin ay napakaganda at kaakit-akit.

Verse 10

उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभि: कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिरविटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गितानां श्रीभि: समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलयकह्लारनीलोत्पल लोहितशतपत्रादिवनेषुकृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभिरिन्द्रि-योत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥

Ang mga parke at hardin sa mga huwad na langit na iyon ay higit ang ganda kaysa sa mga mataas na langit; pinasasaya nila ang isip at mga pandama. Ang mga punong yakap ng mga baging ay yumuyuko sa bigat ng mga kumpol ng bulaklak at bunga, kaya lalo silang kaakit-akit. Maraming lawa na may malinaw na tubig, ginagalaw ng mga isdang tumatalon, at pinalalamutian ng iba’t ibang bulaklak gaya ng liryo, kuvalaya, kahlāra, at mga asul at pulang lotus. Ang mga pares ng cakravāka at iba pang ibong-tubig ay gumagawa roon ng pugad at umaawit ng matatamis na tunog, na wari’y pista para sa mga pandama; ang karilagan ng mga harding ito’y humihigit pa sa karangyaan ng daigdig ng mga deva.

Verse 11

यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभि: कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥

Dahil walang sikat ng araw sa mga daigdig na nasa ilalim, hindi nahahati ang panahon sa araw at gabi; kaya’t wala roon ang takot na dulot ng paglipas ng panahon.

Verse 12

यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणय: सर्वं तम: प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥

Doon naninirahan ang mga dakilang ahas na may mga hiyas sa kanilang talukbong; ang liwanag ng mga hiyas na iyon ay nagpapawi ng dilim sa lahat ng dako.

Verse 13

न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्‍नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलितजरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥

Dahil ang mga naninirahan sa mga daigdig na iyon ay umiinom at naliligo sa katas at eliksir mula sa mga kahanga-hangang halamang-singaw, sila’y malaya sa pag-aalala at sakit. Wala silang uban, kulubot, o panghihina ng katandaan; hindi kumukupas ang ningning ng katawan, hindi mabaho ang pawis, at hindi sila dinadalaw ng pagod o kawalan ng sigla dahil sa pagtanda.

Verse 14

न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥

Namumuhay sila nang lubhang mapalad at hindi natatakot sa kamatayan mula sa anumang bagay; dumarating lamang ang kamatayan sa itinakdang panahon, bilang ningning ng Sudarśana cakra ng Kataas-taasang Panginoon.

Verse 15

यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्राय: पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥

Kapag pumasok ang Sudarśana cakra sa mga pook na iyon, dahil sa takot sa ningning nito, ang mga buntis na asawa ng mga asura ay kadalasang nakukunan.

Verse 16

अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टा: षण्णवतिर्माया: काश्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रय: स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्वैरिण्य: कामिन्य: पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभि: स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमान: कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥

Mahal na Hari, ngayo’y ilalarawan ko ang Atala. Doon naninirahan ang asura na si Bala, anak ni Maya Dānava; siya ang lumikha ng siyamnapu’t anim na uri ng kapangyarihang mahiwaga, na ginagamit pa rin ngayon ng ilang huwad na yogī at svāmī upang manlinlang. Sa isang paghikab lamang, lumikha si Bala ng tatlong uri ng babae: svairiṇī, kāmiṇī, at puṁścalī. Ang svairiṇī ay nag-aasawa sa lalaki ng sarili niyang pangkat; ang kāmiṇī ay tumatanggap ng lalaki mula sa alinmang pangkat; at ang puṁścalī ay nagpapalit-palit ng asawa. Kapag may lalaking pumasok sa Atala, agad siyang sinasakmal ng mga babaeng ito at pinaiinom ng nakalalasing na inumin mula sa gamot na tinatawag na hāṭaka; dito tumitindi ang kanyang lakas sa pagnanasa. Pagkaraan, sa mapang-akit na tingin, malalapit na salita, ngiting may pag-ibig, at yakap, siya’y binibihag hanggang sa siya’y makipagtalik para sa ganap na kasiyahan nila. Dahil sa pagtaas ng lakas, iniisip niyang kasinglakas siya ng sampung libong elepante at nagyayabang, “Ako ang Diyos, ako ang ganap,” lasing sa huwad na pagmamataas at binabalewala ang nalalapit na kamatayan.

Verse 17

ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वर: स्वपार्षदभूतगणावृत: प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यत: प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषा: सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥

Sa ibaba ng Atala ay ang planetang Vitala, kung saan nananahan si Bhagavān Hara (Śiva), na kilala bilang Hāṭakeśvara, ang panginoon ng mga minahan ng ginto, kasama ang kanyang mga kasama gaya ng mga bhūta at katulad na nilalang. Upang palawakin ang paglikha ng mga nilalang, nakikipag-ugnayan siya kay Bhavānī; mula sa paghahalo ng kanilang lakas-buhay ay lumitaw ang dakilang ilog na Hāṭakī. Ang apoy na pinasisiklab ng hangin ay umiinom sa ilog na ito at saka ito iniluluwa, kaya nalilikha ang gintong tinatawag na Hāṭaka; ang mga asura roon, kasama ang kanilang mga asawa, ay nag-aayos ng katawan ng mga alahas na ginto at namumuhay nang masaya.

Verse 18

ततोऽधस्तात्सुतले उदारश्रवा: पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकीर्षमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा वटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुन: प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्ट: स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तमाराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥

Sa ibaba ng Vitala ay ang planetang Sutala, kung saan naninirahan pa rin hanggang ngayon si Bali Mahārāja, anak ni Virocana, na bantog bilang pinakabanal at marangal na hari. Para sa kapakanan ni Mahendra (Indra), nagpakita si Bhagavān Viṣṇu bilang anak ni Aditi sa anyong Vāmana, isang pandak na brahmacārī, at humingi lamang ng tatlong hakbang na lupa ngunit sinakop ang tatlong daigdig. Nalugod ang Panginoon sa ganap na pag-aalay ni Bali, kaya ibinalik Niya ang kaharian at pinagkalooban siya ng kasaganaan na higit pa kay Indra. Hanggang ngayon, si Bali ay walang takot na sumasamba sa Kataas-taasang Bhagavān sa Sutala sa pamamagitan ng dalisay na bhakti.

Verse 19

नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भ‍गवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्ब‍िलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥

Mahal na Hari, huwag isipin na ang dakilang kasaganaan ni Bali Mahārāja sa bila-svarga ay tuwirang bunga lamang ng pagbibigay ng lupa. Inialay niya ang lahat, na may sukdulang śraddhā at malalim na paggalang, sa pusong nakatuon, sa mga paang-loto ni Vāsudeva—ang Paramātmā, pinagmumulan ng buhay ng lahat at nananahan sa puso ng bawat isa—na siyang pinakadakilang tīrtha at pinakakarapat-dapat na tumanggap. Ang gayong pag-aalay ang mismong pintuan ng kalayaan. Kaya huwag ipagkamali na ang yaman ay dahil lamang sa kawanggawa.

Verse 20

यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवश: सकृन्नामाभिगृणन् पुरुष: कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥

Kahit ang taong napapahiya dahil sa gutom, o nadadapa o natitisod, kapag nabigkas niya kahit minsan ang banal na pangalan ng Panginoon—kusang-loob man o hindi—agad niyang naaalis ang mga bunga ng dating karma. Ngunit upang makamit ang gayong kalayaan, ang mga karmī na nakagapos sa gawaing materyal ay dumaraan sa maraming hirap at hadlang sa yoga at iba pang pagsisikap.

Verse 21

तद्भ‍क्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥

Para sa gayong mga bhaktang may ganap na kamalayan sa sarili, ang Bhagavān na nananahan sa puso ng lahat bilang Paramātmā ay ibinibigay ang Kanyang sarili bilang mismong Ātman nila.

Verse 22

न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥

Tunay na hindi ipinagkaloob ng Bhagavan kay Bali Maharaja ang makamundong ligaya at karangyaan, sapagkat ang mga pagkalugod at kapangyarihang mula sa māyā ay nagnanakaw ng alaala ng mapagmahal na paglilingkod sa Panginoon, kaya hindi na nalulubog ang isip sa Kanya.

Verse 23

यत्तद्भ‍गवतानधिगतान्योपायेन याच्ञाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥

Nang makita ng Bhagavan na wala nang ibang paraan upang kunin ang lahat kay Bali Maharaja, ginamit Niya ang pakana ng paghingi ng limos at inagaw ang tatlong daigdig. Katawan na lamang ang natira, ngunit hindi pa Siya nasiyahan; dinakip si Bali, iginapos sa mga lubid ni Varuṇa, at itinapon sa yungib ng bundok. Gayunman, kahit naagaw ang lahat, ang dakilang bhakta na si Bali ay nagsalita nang ganito.

Verse 24

नूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयस: कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥

Kaawa-awa si Indra, hari ng langit! Kahit marunong at makapangyarihan at pinili pa si Bṛhaspati bilang punong tagapayo, mangmang siya sa pag-unlad na espirituwal. Si Bṛhaspati man ay hindi rin matalino, sapagkat hindi niya tinuruan nang wasto ang alagad niyang si Indra. Nakatayo si Upendra Vāmanadeva sa pintuan ni Indra, ngunit sa halip na humingi ng pagkakataong maglingkod nang may pag-ibig na bhakti, inutusan niya ang Panginoon na humingi sa akin ng limos upang makuha ang tatlong daigdig para sa pagkalugod ng pandama. Ang paghahari sa tatlong daigdig ay napakaliit, sapagkat anumang karangyaan sa materya ay tumatagal lamang ng isang manvantara—munting bahagi ng walang hanggang panahon.

Verse 25

यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामह: किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवत: परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥

Sinabi ni Bali Maharaja: Ang lolo kong si Prahlada Maharaja lamang ang nakaunawa ng tunay niyang kapakanan. Nang mamatay ang ama ni Prahlada na si Hiraṇyakaśipu, nais ni Bhagavan Nṛsiṁhadeva na ibigay kay Prahlada ang kaharian ng ama at maging ang moksha, ngunit hindi tinanggap ni Prahlada ang alinman. Itinuring niyang ang kalayaan at materyal na karangyaan ay hadlang sa bhakti-sevā; kaya hindi niya hiniling ang bunga ng karma at jñāna, kundi ang pagtalaga lamang sa paglilingkod bilang “alipin ng alipin” ng Panginoon.

Verse 26

तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषाय: को वास्मद्विध: परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥

Sinabi ni Bali Maharaja: Ang mga tulad namin—na nakakapit pa sa makamundong pagkalugod, nadungisan ng mga guṇa ng kalikasan, at kapos sa awa ng Bhagavan—ay hindi makasusunod sa pinakamataas na landas ni Prahlada Maharaja, ang dakilang bhakta ng Panginoon.

Verse 27

तस्यानुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटित: ॥ २७ ॥

Sinabi ni Śukadeva Gosvāmī: O Hari, paano ko mapupuri ang pagkatao ni Bali Mahārāja? Sa kanyang pintuan ay nakatayo mismo si Bhagavān Nārāyaṇa, guro ng buong sansinukob, may hawak na pamalo, at may pusong natutunaw sa habag para sa Kanyang bhakta. Si Rāvaṇa na dumating upang magwagi ay itinulak ni Vāmanadeva sa napakalayo sa pamamagitan ng hinlalaki ng paa. Ipapaliwanag ko ito nang mas malawak sa dakong huli.

Verse 28

ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥

Sa ibaba ng Sutala ay ang Talātala, na pinamumunuan ng haring Dānava na si Maya, panginoon ng Tripura. Para sa kapakanan ng tatlong daigdig, minsang sinunog ni Śiva na tinatawag na Tripurāri ang tatlong kaharian ni Maya; ngunit nang maglaon, nang siya’y kinalugdan, ibinalik din ang kanyang kaharian. Mula noon, pinangangalagaan si Maya ni Mahādeva kaya nagkakamali siyang isipin na di niya kailangang matakot sa Sudarśana-cakra ni Bhagavān.

Verse 29

ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गण: कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्त: पतत्‍त्रिराजाधिपते: पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमाना: स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्‍वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥

Sa ibaba ng Talātala ay ang Mahātala, tahanan ng mga ahas na maraming ulo, mga inapo ni Kadrū, na laging nag-aalab sa galit. Kabilang sa mga pangunahing dakilang nāga sina Kuhaka, Takṣaka, Kāliya, at Suṣeṇa. Lagi silang nababagabag sa takot kay Garuḍa, sasakyan ni Viṣṇu, ngunit kung minsan ay naglalaro pa rin kasama ang asawa, anak, kaibigan, at mga kamag-anak.

Verse 30

ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवा: पणयो नाम निवातकवचा: कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवत: सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद्ब‍िभ्यति ॥ ३० ॥

Sa ibaba ng Mahātala ay ang Rasātala, tahanan ng mga demonyong anak nina Diti at Danu. Tinatawag silang Paṇi, Nivāta-kavaca, Kāleya, at mga naninirahan sa Hiraṇya-pura. Kaaway sila ng mga deva; mula pagsilang ay napakalakas at mapangahas, ngunit ang kanilang pagmamataas ay laging napapawi ng ningning ni Bhagavān Hari at ng Kanyang Sudarśana-cakra, kaya naninirahan sila sa mga lungga na parang ahas. Kapag si Saramā, babaeng sugo ni Indra, ay bumibigkas ng sumpang may mga mantra, sila’y labis na natatakot kay Indra.

Verse 31

ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखा: शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णव: पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥

Sa ibaba ng Rasātala ay ang Pātāla o Nāgaloka, na tinitirhan ng mga pinunong nāga, sa pangunguna ni Vāsuki—Śaṅkha, Kulika, Mahāśaṅkha, Śveta, Dhanañjaya, Dhṛtarāṣṭra, Śaṅkhacūḍa, Kambala, Aśvatara, Devadatta, at iba pa. Sila’y mga nāga na labis ang pagngangalit at may maraming talukbong: may lima, pito, sampu, isang daan, at maging isang libo. Sa mga talukbong ay nakalagay ang mahahalagang hiyas na ang liwanag ay nagpapawi sa dilim ng Pātāla.