
Varṣa-devatā Worship in Jambūdvīpa: Hayagrīva/Hayaśīrṣa, Nṛsiṁha, Kāmadeva (Pradyumna), Matsya, Kūrma, and Varāha
Sa pagpapatuloy ng ikalimang Skandha tungkol sa Jambūdvīpa at mga varṣa nito, lumilipat si Śukadeva mula sa paglalarawang kosmograpiko tungo sa teolohiyang pangsamba, at inilalahad kung paanong ang bawat rehiyon ay sumasamba sa Kataas-taasang Panginoon sa natatanging anyo. Sa Bhadrāśva-varṣa, pinangungunahan ni Bhadraśravā ang pagsamba kay Hayaśīrṣa (Hayagrīva), ganap na pagpapalawak ni Vāsudeva, na pinupuri bilang tagapagpatnubay ng dharma at tagapagpanumbalik ng mga Vedang ninakaw. Sa Hari-varṣa, sina Prahlāda at ang mga naninirahan ay sumasamba kay Nṛsiṁhadeva, binibigyang-diin ang paglilinis ng kalooban, kawalang-takot, at pagtalikod sa pagkakabuhol ng buhay-pamilya kapalit ng sādhu-saṅga at bhakti-yoga. Sa Ketumāla-varṣa, sinasamba ni Lakṣmīdevī si Viṣṇu bilang Kāmadeva/Pradyumna, itinatakda na ang tunay na “asawa/tagapagtanggol” ay ang Panginoon lamang, at nagbababala laban sa pagsambang may makalupang hangarin. Sa Ramyaka-varṣa, sinasamba ni Vaivasvata Manu si Matsya, kinikilala ang banal na pamamahala sa lahat ng kaayusang panlipunan at ang pag-iingat sa sansinukob sa panahon ng baha. Sa Hiraṇmaya-varṣa, sinasamba ni Aryamā si Kūrma, inihihiwalay ang virāṭ-rūpa sa tunay na transendental na anyo ng Panginoon, at pinatutunayang ang mundo ay pansamantalang pagpapakita ng di-maaarok na kapangyarihan. Sa huli, sa Uttarakuru-varṣa, sinasamba nina Bhū-devī at ng mga tao si Varāha bilang yajña-svarūpa, inaalala ang pagpatay kay Hiraṇyākṣa at ang pag-angat sa daigdig—paghahanda sa mambabasa para sa natitirang varṣa at sa mas malawak na arko ng kosmolohiya at moralidad ng canto.
Verse 1
श्रीशुक उवाच तथा च भद्रश्रवा नाम धर्मसुतस्तत्कुलपतय: पुरुषा भद्राश्ववर्षे साक्षाद्भगवतो वासुदेवस्य प्रियांतनुं धर्ममयीं हयशीर्षाभिधानां परमेण समाधिना सन्निधाप्येदमभिगृणन्त उपधावन्ति ॥ १ ॥
Sinabi ni Śrī Śukadeva Gosvāmī: Si Bhadraśravā, anak ni Dharmarāja, ang namumuno sa lupain na tinatawag na Bhadrāśva-varṣa. Gaya ng pagsamba ni Śiva kay Saṅkarṣaṇa sa Ilāvṛta-varṣa, si Bhadraśravā, kasama ang kanyang malalapit na tagapaglingkod at ang lahat ng naninirahan sa lupain, ay nakapirmi sa pinakamataas na samādhi at sumasamba sa ganap na pagpapalawak ni Vāsudeva na tinatawag na Hayaśīrṣa. Si Panginoong Hayaśīrṣa ay lubhang mahal ng mga deboto at siyang tagapamahala ng mga alituntunin ng dharma. Sa tuktok na pagninilay, sila’y yumuyukod at umaawit ng mga panalanging sumusunod nang may maingat na pagbigkas.
Verse 2
भद्रश्रवस ऊचु: ॐ नमो भगवते धर्मायात्मविशोधनाय नम इति ॥ २ ॥
Sinabi ni Bhadraśravā at ng kanyang mga kasamang malalapit: Om, pagyukod sa Bhagavan na siyang Dharma mismo at tagapaglinis ng ātman; pagyukod, pagyukod muli.
Verse 3
अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितंघ्नन्तं जनोऽयं हि मिषन्न पश्यति । ध्यायन्नसद्यर्हि विकर्म सेवितुंनिर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीविषति ॥ ३ ॥
Kay kamangha-mangha ang lila ng Bhagavān: ang hangal na taong makalupa ay hindi pinapansin ang malaking panganib ng nalalapit na kamatayan. Alam niyang tiyak ang kamatayan, ngunit nananatiling pabaya. Kapag namatay ang ama, nais niyang tamasahin ang ari-arian nito; kapag namatay ang anak, nais din niyang tamasahin ang pag-aari ng anak; sa masamang gawa nagtitipon siya ng salapi at humahabol sa makamundong ligaya.
Verse 4
वदन्ति विश्वं कवय: स्म नश्वरंपश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चित: । तथापि मुह्यन्ति तवाज माययासुविस्मितं कृत्यमजं नतोऽस्मि तम् ॥ ४ ॥
O Walang-Kapanganakan (Aja), sinasabi ng mga makata at nakikita ng mga dalubhasa sa espiritu na ang sanlibutan ay panandalian. Sa samādhi nauunawaan nila ang tunay na kalagayan nito at ipinangangaral ang katotohanan. Gayunman, dahil sa Iyong māyā, maging sila’y minsan nalilito—ito ang Iyong kamangha-manghang lila. Kaya ako’y nagpupugay sa Iyo.
Verse 5
विश्वोद्भवस्थाननिरोधकर्म तेह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृत: । युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणेसर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुत: ॥ ५ ॥
O Panginoon, bagaman ganap Kang hiwalay sa paglikha, pagpanatili, at paglipol ng sanlibutang ito at hindi Ka tuwirang naaapektuhan ng mga ito, sa Iyo pa rin iniuugnay ang lahat. Hindi ito kataka-taka, sapagkat Ikaw ang sanhi ng lahat ng sanhi. Ikaw ang Ātman ng lahat, ngunit sa katotohanan ay hiwalay sa lahat; sa Iyong di-maaarok na śakti nagaganap ang lahat.
Verse 6
वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान्रसातलाद्यो नृतुरङ्गविग्रह: । प्रत्याददे वै कवयेऽभियाचतेतस्मै नमस्तेऽवितथेहिताय इति ॥ ६ ॥
Sa katapusan ng yuga, ang kamangmangan na nagkatawang-demonyo ay ninakaw ang lahat ng Veda at dinala sa Rasātala. Ngunit ang Kataas-taasang Panginoon, sa anyong Hayagrīva (Nṛturanga), ay nabawi ang mga Veda at ibinalik kay Brahmā nang siya’y humiling. Nagpupugay ako sa Panginoon na ang Kanyang pasiya ay hindi kailanman nabibigo.
Verse 7
हरिवर्षे चापि भगवान्नरहरिरूपेणास्ते । तद्रूपग्रहणनिमित्तमुत्तरत्राभिधास्ये । तद्दयितं रूपं महापुरुषगुणभाजनो महाभागवतो दैत्यदानवकुलतीर्थीकरणशीलाचरित: प्रह्लादोऽव्यवधानानन्यभक्तियोगेन सह तद्वर्षपुरुषैरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ ७ ॥
Nagpatuloy si Śukadeva Gosvāmī: Mahal na Hari, O Hari, sa Hari-varṣa nananahan ang Bhagavān sa anyong Narahari (Nṛsiṁhadeva). Ang dahilan ng pagkuha Niya ng anyong iyon ay ipaliliwanag ko sa bandang huli (sa Ikapitong Kanto). Ang anyong iyon ay lubhang mahal kay Prahlāda Mahārāja. Si Prahlāda, isang mahā-bhāgavata, ay sisidlan ng mga katangian ng dakilang mga tao; ang kanyang banal na asal ay naglinis maging sa mga nalugmok sa angkan ng daitya-dānava. Kasama ang mga naninirahan sa Hari-varṣa, sinasamba niya si Narahari sa di-napaputol na bhakti-yoga at binibigkas ang sumusunod na mantra.
Verse 8
ॐ नमो भगवते नरसिंहाय नमस्तेजस्तेजसे आविराविर्भव वज्रनख वज्रदंष्ट्र कर्माशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा । अभयमभयमात्मनि भूयिष्ठा ॐ क्ष्रौम् ॥ ८ ॥
Om, taos-pusong pagpupugay ko kay Panginoong Nṛsiṁhadeva, pinagmumulan ng lahat ng kapangyarihan. O Panginoon na may mga kuko at pangil na parang vajra, pawiin Mo ang mala-demonyong pagnanasa sa bunga ng karma. Magpakita Ka sa aming puso at itaboy ang dilim ng kamangmangan, upang sa Iyong biyaya kami’y maging walang takot.
Verse 9
स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खल: प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया । मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी ॥ ९ ॥
Nawa’y maging mapalad ang buong sansinukob, at mapayapa ang mga naiinggit. Nawa’y magsanay ang lahat ng nilalang sa bhakti-yoga at mag-isip ng kabutihan ng isa’t isa. Kaya nawa’y maglingkod ang aming isip kay Śrī Kṛṣṇa, ang Adhokṣaja, at manatiling dalisay at walang-hinging kapalit ang aming debosyon.
Verse 10
मागारदारात्मजवित्तबन्धुषु सङ्गो यदि स्याद्भगवत्प्रियेषु न: । य: प्राणवृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्यदूरान्न तथेन्द्रियप्रिय: ॥ १० ॥
Mahal na Panginoon, dalangin namin na huwag kaming maakit sa bilangguan ng buhay-pamilya—bahay, asawa, mga anak, yaman, kaibigan, kamag-anak at iba pa. Kung may pagkapit man, nawa’y sa Iyong minamahal na mga deboto, na ang tanging mahal na kaibigan ay si Kṛṣṇa. Ang taong may pagpipigil at may kontrol sa isip ay nasisiyahan sa kaunting pangangailangan at hindi naghahabol ng aliw ng pandama; siya’y mabilis umuunlad sa kamalayan kay Kṛṣṇa.
Verse 11
यत्सङ्गलब्धं निजवीर्यवैभवं तीर्थं मुहु: संस्पृशतां हि मानसम् । हरत्यजोऽन्त: श्रुतिभिर्गतोऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्दविक्रमम् ॥ ११ ॥
Sa pakikisama sa mga taong si Mukunda ang lahat sa kanila, naririnig natin ang Kanyang makapangyarihang mga gawa, at ang pakikinig na iyon ang nagiging banal na pook ng puso. Napakalakas ng mga lila ni Mukunda: sa masidhing pakikinig nang paulit-ulit, ang Panginoon sa anyo ng tunog ay pumapasok sa puso at nililinis ang lahat ng dungis. Ang pagligo sa Ganges ay nagpapabawas ng dumi ng katawan, ngunit ang paglilinis ng puso ay matagal. Kaya sinong matinong tao ang hindi sasama sa mga deboto upang maglingkod kay Mukunda?
Verse 12
यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुरा: । हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहि: ॥ १२ ॥
Sa taong may dalisay at walang-halong bhakti kay Bhagavan Vāsudeva, ang lahat ng mararangal na katangian ng mga deva—dharma, kaalaman, at pagtalikod—ay kusang nananahan. Ngunit ang taong walang debosyon kay Hari at abala sa materyal na gawain, saan manggagaling ang dakilang kabutihan? Hinahabol siya ng mga guniguni ng isip, tumatakbo siya palabas sa di-totoo at naglilingkod sa panlabas na enerhiya ng Panginoon; paano magkakaroon ng mabubuting katangian?
Verse 13
हरिर्हि साक्षाद्भगवान् शरीरिणा- मात्मा झषाणामिव तोयमीप्सितम् । हित्वा महांस्तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम् ॥ १३ ॥
Gaya ng mga nilalang sa tubig na laging nagnanais manatili sa malawak na karagatan, gayon din ang lahat ng may katawan ay likás na naghahangad na manahan sa dakilang pag-iral ni Śrī Hari, ang Kataas-taasang Panginoon bilang Paramātmā. Kaya kung ang isang itinuturing na dakila sa sukatan ng daigdig ay hindi sumisilong sa Kataas-taasang Kaluluwa at sa halip ay kumakapit sa buhay-pamilya, ang kanyang ‘kadakilaan’ ay tulad lamang ng batang hamak na mag-asawa; ang pagkakapit sa materyal ay pumupuksa sa mabubuting katangiang espirituwal.
Verse 14
तस्माद्रजोरागविषादमन्यु- मानस्पृहाभयदैन्याधिमूलम् । हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोभयमिति ॥ १४ ॥
Kaya, O mga asura, talikuran ang tinatawag na ligaya ng buhay-pamilya—ugat ng pagkapit na rajasiko, kalungkutan, galit, pagmamataas, walang-sawang pagnanasa, takot, paghamak sa sarili, at karamdaman—na siyang bumabalot sa gulong ng kapanganakan at kamatayan. Sumilong at magbhakti sa mga paang-loto ni Śrī Nṛsiṁhadeva, ang kanlungang walang pangamba; doon lamang ang tunay na kawalang-takot.
Verse 15
केतुमालेऽपि भगवान् कामदेवस्वरूपेण लक्ष्म्या: प्रियचिकीर्षया प्रजापतेर्दुहितृणां पुत्राणां तद्वर्षपतीनां पुरुषायुषाहोरात्रपरिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महापुरुषमहास्त्रतेजसोद्वेजितमनसां विध्वस्ता व्यसव: संवत्सरान्ते विनिपतन्ति ॥ १५ ॥
Nagpatuloy si Śukadeva Gosvāmī: Sa lupain na tinatawag na Ketumāla-varṣa, nananahan ang Panginoong Viṣṇu sa anyong Kāmadeva upang bigyang-lugod ang Kanyang mga bhakta, lalo na si Lakṣmīdevī. Naroon si Prajāpati Saṁvatsara at ang kanyang mga anak na lalaki at babae; ang mga anak na babae ay itinuturing na mga diyos na namamahala sa gabi, at ang mga anak na lalaki ay sa araw. Ayon sa bilang ng araw at gabi sa buhay ng tao, ang kanilang bilang ay 36,000. Sa dulo ng bawat taon, ang mga anak na babae, nang masilayan ang matinding ningning ng dakilang sandata ng Mahāpuruṣa—ang Sudarśana-cakra—ay nababalisa at nagdurusa ng pagkalaglag.
Verse 16
अतीव सुललितगतिविलासविलसितरुचिरहासलेशावलोकलीलया किञ्चिदुत्तम्भितसुन्दरभ्रूमण्डलसुभगवदनारविन्दश्रिया रमां रमयन्निन्द्रियाणि रमयते ॥ १६ ॥
Sa Ketumāla-varṣa, ang Panginoong Kāmadeva (Pradyumna) ay kumikilos nang napakabanayad at marikit. Ang Kanyang banayad na ngiti ay kaakit-akit; sa bahagyang pagtaas ng kilay at mapaglarong sulyap, lalo Niyang pinagniningning ang Kanyang mukhang gaya ng loto at pinasasaya si Lakṣmīdevī. Sa gayon, tinatamasa Niya ang Kanyang mga pandamang transendental.
Verse 17
तद्भगवतो मायामयं रूपं परमसमाधियोगेन रमा देवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर्दुहितृभिरुपेताह:सु च तद्भर्तृभिरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ १७ ॥
Si Rāmādevī (Lakṣmīdevī), na lubos na nakalubog sa pinakamataas na samādhi-yoga, ay sumasamba sa Panginoon sa Kanyang anyong Kāmadeva na puspos ng habag, bagaman ito’y anyong māyā-maya, sa panahong tinatawag na Saṁvatsara. Sa araw ay kasama niya ang mga anak na lalaki ng Prajāpati (mga diyos ng araw), at sa gabi ay kasama ang mga anak na babae (mga diyosa ng gabi); at binibigkas niya ang mga sumusunod na mantra.
Verse 18
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ॐ नमो भगवते हृषीकेशाय सर्वगुणविशेषैर्विलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विशेषाणां चाधिपतये षोडशकलायच्छन्दोमयायान्नमयायामृतमयाय सर्वमयाय सहसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस्ते उभयत्र भूयात् ॥ १८ ॥
Om hrāṁ hrīṁ hrūṁ. Taos-pusong pagpupugay kay Bhagavan Hṛṣīkeśa, ang tagapamahala ng lahat ng pandama. Siya ang dakilang Ātman na namumukod sa mga banal na katangian, at Panginoon ng iba’t ibang galaw ng hangarin, isip, at talino. Ang limang bagay na nadarama at ang labing-isang pandama, kasama ang isipan, ay mga bahagyang pagpapakita Niya. Siya ang sumasaklaw sa lahat, nasa anyo ng labing-anim na kala mula annamaya pataas; bilang sahas, ojas, bala, kanti at kama, Siya ang tagapagtaguyod ng lahat. Ang sukdulang layon ng Veda ay ang pagsamba sa Kanya; nawa’y maging mapagpala Siya sa amin sa buhay na ito at sa susunod.
Verse 19
स्त्रियो व्रतैस्त्वा हृषीकेश्वरं स्वतो ह्याराध्य लोके पतिमाशासतेऽन्यम् । तासां न ते वै परिपान्त्यपत्यं प्रियं धनायूंषि यतोऽस्वतन्त्रा: ॥ १९ ॥
O Hṛṣīkeśvara! Ang mga babae, kahit sumasamba sa Iyo sa pamamagitan ng mahigpit na mga panata, ay naghahangad pa rin ng ibang asawa upang pagbigyan ang pagnanasa ng pandama—iyan ay pagkalinlang. Sapagkat ang gayong asawa ay hindi malaya; siya’y sakop ng panahon, bunga ng karma, at mga guṇa ng kalikasan. Kaya hindi niya tunay na mapangangalagaan ang asawa, mga anak, yaman, o haba ng buhay; lahat ay nasa ilalim ng Iyong kapangyarihan.
Verse 20
स वै पति: स्यादकुतोभय: स्वयं समन्तत: पाति भयातुरं जनम् । स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधि मन्यते परम् ॥ २० ॥
Tanging yaong hindi kailanman natatakot, at sa halip ay nagbibigay ng ganap na kanlungan sa mga takot na tao, ang tunay na maaaring maging asawa at tagapagtanggol. Kaya, O Panginoon, Ikaw lamang ang iisang Asawa; kung may iba pa, Ikaw man ay matatakot sa kanila. Dahil dito, ang mga pantas na bihasa sa Veda ay tumatanggap sa Iyo lamang bilang Panginoon ng lahat, at walang itinuturing na mas mabuting asawa at tagapangalaga kaysa sa Iyo.
Verse 21
या तस्य ते पादसरोरुहार्हणं निकामयेत्साखिलकामलम्पटा । तदेव रासीप्सितमीप्सितोऽर्चितो यद्भग्नयाच्ञा भगवन् प्रतप्यते ॥ २१ ॥
O Bhagavan! Ang babaeng sumasamba sa Iyong mga paang-loto sa dalisay na pag-ibig na walang hinihinging kapalit, ang lahat ng kanyang hangarin ay kusang natutupad. Ngunit kung sasamba siya sa Iyong mga paa para sa isang tiyak na layunin, mabilis Mo rin itong ibinibigay; subalit sa huli, nababasag ang kanyang paghingi at siya’y nagdadalamhati. Kaya hindi dapat sambahin ang Iyong mga paang-loto para sa pakinabang na materyal.
Verse 22
मत्प्राप्तयेऽजेशसुरासुरादय- स्तप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रियेधिय: । ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विन्दन्त्यहं त्वद्धृदया यतोऽजित ॥ २२ ॥
O Ajita, Panginoong di-matatalo! Kapag nalulubog sa pag-iisip ng pag-enjoy sa pandama, sina Brahmā, Śiva, at iba pang deva at asura ay nagsasagawa ng mabibigat na pag-aayuno at pagtitika upang tumanggap ng biyaya mula sa akin. Ngunit hindi ako nagiging paborable kaninuman—gaano man siya kadakila—maliban kung siya’y laging nakasandig sa paglilingkod sa Iyong mga paang-loto. Sapagkat lagi Kitang iniingatan sa aking puso; kaya ang pinagpapala ko ay ang Iyong bhakta lamang.
Verse 23
स त्वं ममाप्यच्युत शीर्ष्णि वन्दितं कराम्बुजं यत्त्वदधायि सात्वताम् । बिभर्षि मां लक्ष्म वरेण्य मायया क ईश्वरस्येहितमूहितुं विभुरिति ॥ २३ ॥
O Acyuta, ang Iyong kamay na tulad ng lotus ang pinagmumulan ng lahat ng pagpapala; kaya ito’y sinasamba ng malilinis na debotong Sātvata, at sa awa Mo’y inilalagay Mo ang kamay Mo sa kanilang ulo. Nais ko ring ilagay Mo ang kamay na iyon sa aking ulo. Bagaman taglay Mo sa dibdib Mo ang tanda ng aking ginintuang guhit, itinuturing ko iyon na huwad na dangal para sa akin; ang tunay Mong habag ay para sa mga bhakta, hindi para sa akin. Ikaw ang Kataas-taasang Tagapamahala; sino ang makauunawa sa Iyong layon?
Verse 24
रम्यके च भगवत: प्रियतमं मात्स्यमवताररूपं तद्वर्षपुरुषस्य मनो: प्राक्प्रदर्शितं स इदानीमपि महता भक्तियोगेनाराधयतीदं चोदाहरति ॥ २४ ॥
Sa Ramyaka-varṣa, kung saan namumuno si Vaivasvata Manu, nagpakita ang Kataas-taasang Panginoon sa anyong Matsya-avatāra na lubhang minamahal, sa wakas ng nakaraang panahon, ibig sabihin sa dulo ng Cākṣuṣa-manvantara, at noon pa’y ipinamalas ito sa Manu na pinuno ng varṣa. Hanggang ngayon, sinasamba ni Vaivasvata Manu si Bhagavān Matsya sa dakilang bhakti-yoga at binibigkas ang sumusunod na mantra.
Verse 25
ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नम: सत्त्वाय प्राणायौजसे सहसे बलाय महामत्स्याय नम इति ॥ २५ ॥
Om, iniaalay ko ang aking pagyukod kay Bhagavān, ang Kataas-taasang Persona ng Diyos, na dalisay na transendensiya. Siya ang pinagmumulan ng buhay, lakas ng katawan, lakas ng isip, tapang, at kakayahan. Sa Mahāmatsya, ang dambuhalang Matsya-avatāra na unang lumitaw sa lahat ng avatāra, ako’y nagpupugay; muli’t muli akong yumuyukod sa Kanya.
Verse 26
अन्तर्बहिश्चाखिललोकपालकै- रदृष्टरूपो विचरस्युरुस्वन: । स ईश्वरस्त्वं य इदं वशेऽनय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नर: स्त्रियम् ॥ २६ ॥
Mahal kong Panginoon, Ikaw ay nasa loob at nasa labas—kasama ng lahat ng tagapangalaga ng mga daigdig—ngunit nananatiling di-nakikita; at ang Iyong tinig ay makapangyarihan. Ikaw ang Īśvara na nagpapasunod sa sanlibutan sa Iyong kapangyarihan, gaya ng taong nagpapasayaw sa manikang kahoy sa pamamagitan ng tali.
Verse 27
यं लोकपाला: किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक्समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पद: सरीसृपं स्थाणु यदत्र दृश्यते ॥ २७ ॥
Mahal kong Panginoon, mula sa mga dakilang pinuno ng sansinukob gaya ni Brahmā at iba pang mga deva hanggang sa mga pinunong politikal sa mundong ito, lahat ay naiinggit sa Iyong kapangyarihan. Ngunit kung wala ang Iyong tulong, hindi nila kayang—magkakahiwalay man o magkakasama—alagaan ang di-mabilang na nilalang sa sansinukob. Sa katotohanan, Ikaw lamang ang tagapagpanatili ng tao, ng mga hayop gaya ng baka at asno, ng mga halaman, ng mga reptilya, ng mga ibon, ng mga bundok, at ng lahat ng nakikita sa mundong materyal na ito.
Verse 28
भवान् युगान्तार्णव ऊर्मिमालिनि क्षोणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरु क्रमतेऽज ओजसा तस्मै जगत्प्राणगणात्मने नम इति ॥ २८ ॥
O makapangyarihang Panginoon, sa wakas ng isang yuga ang mundong ito—taguan ng mga halamang-gamot at mga punò—ay nilamon ng tubig ng pralaya at ng mababangis na alon. Noon ay iningatan Mo ako kasama ang daigdig at naglakbay sa dagat nang may dakilang bilis. O Hindi-Ipinanganak, Ikaw ang tagapagtaguyod ng hininga ng buong sansinukob; sa Iyo ako’y nagpupugay.
Verse 29
हिरण्मयेऽपि भगवान्निवसति कूर्मतनुं बिभ्राणस्तस्य तत्प्रियतमां तनुमर्यमा सह वर्षपुरुषै: पितृगणाधिपतिरुपधावति मन्त्रमिमं चानुजपति ॥ २९ ॥
Sa Hiraṇmaya-varṣa, nananahan ang Kataas-taasang Panginoon na si Viṣṇu sa anyong pagong (kūrma-śarīra). Doon, si Aryamā, ang pinuno ng lupain, kasama ang iba pang mga naninirahan, ay laging sumasamba sa Kanyang pinakamamahal at marikit na anyo sa pamamagitan ng bhakti, at inuusal ang sumusunod na himno.
Verse 30
ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्वसत्त्वगुणविशेषणायानुपलक्षितस्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूम्ने नमो नमोऽवस्थानाय नमस्ते ॥ ३० ॥
Om, nagpupugay ako kay Bhagavān Akūpāra na nag-anyong pagong. Ikaw ang sisidlan ng lahat ng makalangit na katangian; di nadudungisan ng materya, ganap na nakalagay sa dalisay na kabutihan. Bagama’t gumagalaw Ka sa tubig, walang makakakilala sa Iyong kinaroroonan. Sa Iyong dakilang katawan, sa Iyong walang-hanggang kaluwalhatian, at sa Iyong pag-iral bilang kanlungan ng lahat, muli’t muli akong yumuyuko sa paggalang.
Verse 31
यद्रूपमेतन्निजमाययार्पित- मर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् । सङ्ख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भनात्- तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे ॥ ३१ ॥
Mahal kong Panginoon, ang nakikitang sansinukob na ito ay pagpapakita lamang ng Iyong malikhaing lakas sa pamamagitan ng Iyong sariling māyā. Ang di-mabilang na anyo rito ay pagtatanghal ng Iyong panlabas na enerhiya; kaya ang virāṭ-rūpa na ito ay hindi Iyong tunay na anyo. Maliban sa debotong may kamalayang transendental, walang makakakita sa Iyong tunay na anyo. Kaya sa Iyo, na di-matatawag ng salita, ako’y nagpupugay.
Verse 32
जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भिदं चराचरं देवर्षिपितृभूतमैन्द्रियम् । द्यौ: खं क्षिति: शैलसरित्समुद्र- द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एक: ॥ ३२ ॥
Mahal kong Panginoon, ipinahahayag Mo ang Iyong mga enerhiya sa di-mabilang na anyo: mga nilikhang isinilang sa sinapupunan, sa itlog, at mula sa pawis; mga halaman at punong tumutubo sa lupa; lahat ng gumagalaw at nakatayo—mga deva, banal na rishi, mga pitṛ, mga nilalang, at maging ang mga pandama; pati ang kalangitan, ang mga mataas na daigdig, at ang mundong ito na may bundok, ilog, dagat, karagatan, pulo, planeta at mga bituin. Lahat ay pagpapakita ng Iyong kapangyarihan, ngunit sa pinagmulan Ikaw ay iisa, walang kapantay; walang anuman sa kabila Mo. Kaya ang sansinukob na ito ay hindi huwad, kundi pansamantalang paglitaw ng Iyong di-maarok na lakas.
Verse 33
यस्मिन्नसङ्ख्येयविशेषनाम- रूपाकृतौ कविभि: कल्पितेयम् । सङ्ख्या यया तत्त्वदृशापनीयते तस्मै नम: साङ्ख्यनिदर्शनाय ते इति ॥ ३३ ॥
O Panginoon, ang Iyong pangalan, anyo, at mga katangian ng banal na katawan ay lumalawak sa di-mabilang na paraan; walang makapagtatakda ng tiyak na bilang. Ngunit Ikaw mismo, sa pagkakatawang-tao bilang Kapiladeva, ay nagsuri sa sanlibutan bilang dalawampu’t apat na tattva. Kaya ang nagnanais umunawa ng Sāṅkhya upang bilangin ang mga katotohanan ay dapat makinig mula sa Iyo; ang di-mananampalataya ay nagbibilang lamang ng mga sangkap at nananatiling di-kilala ang Iyong tunay na anyo. Nagpupugay ako sa Iyo, tagapagpahayag ng Sāṅkhya.
Verse 34
उत्तरेषु च कुरुषु भगवान् यज्ञपुरुष: कृतवराहरूप आस्ते तं तु देवी हैषा भू: सह कुरुभिरस्खलितभक्तियोगेनोपधावति इमां च परमामुपनिषदमावर्तयति ॥ ३४ ॥
Sinabi ni Śukadeva Gosvāmī: Mahal na Hari, sa hilagang bahagi ng Jambūdvīpa, sa lupain ng Uttarakuru-varṣa, nananahan ang Kataas-taasang Panginoon bilang Yajña-puruṣa, sa anyong Varāha. Doon, sinasamba Siya ni Inang Daigdig at ng iba pang naninirahan, kasama ang mga Kuru, sa di-natitinag na bhakti-yoga, at paulit-ulit nilang binibigkas ang dakilang mantrang Upaniṣad na ito.
Verse 35
ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महापुरुषाय नम: कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते ॥ ३५ ॥ ।
Om, nagpupugay kami sa Bhagavān, ang tanda ng katotohanan ng mantra; Ikaw ang yajña at ang kratu, ang mga sangkap ng dakilang paghahandog, ang Mahāpuruṣa. Nagpupugay kami sa Iyo, tagapagpaputi ng karma, na binubuo ng dalisay na kabutihang transendental; pagpupugay sa Iyo, Tri-yuga.
Verse 36
यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गूढं क्रियार्थैर्नम ईरितात्मने ॥ ३६ ॥
Gaya ng apoy na natutulog sa kahoy na inilalabas sa pamamagitan ng pangkiskis, gayon din ang mga banal at pantas na nakauunawa sa Ganap na Katotohanan ay nagsisikap makita Ka sa lahat—maging sa sarili nilang katawan—sa pamamagitan ng pag-ukit ng isip. Ngunit nananatili Kang nakatago; hindi Ka nauunawaan sa mga di-tuwirang paraan ng gawaing pang-isip o pang-katawan. Ikaw ay kusang nahahayag; kapag nakita Mong ang isang tao’y buong-pusong naghahanap sa Iyo, saka Mo inihahayag ang Iyong sarili. Kaya ako’y nagpupugay sa Iyo.
Verse 37
द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि- र्मायागुणैर्वस्तुनिरीक्षितात्मने । अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभि- र्निरस्तमायाकृतये नमो नम: ॥ ३७ ॥
Ang mga bagay ng materyal na pagkalugod—tunog, anyo, lasa, haplos, at amoy—ang mga gawain ng pandama, ang mga tagapangasiwa nito (mga deva), ang katawan, ang walang-hanggang panahon, at ang ego, ay pawang nilikha ng mga guṇa ng Iyong māyā-śakti. Yaong ang talino’y matatag sa ganap na pagsasagawa ng mistikong yoga ay nakikita, sa masusing pagsisiyasat, na ang lahat ng ito’y bunga ng Iyong panlabas na lakas; at nakikita rin nila ang Iyong transendental na anyo bilang Paramātmā sa likod ng lahat. Kaya paulit-ulit akong nagpupugay sa Iyo, tagapagpawalang-bisa ng mga likha ng māyā.
Verse 38
करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेप्सितमीक्षितुर्गुणै: । माया यथायो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे ॥ ३८ ॥
O Panginoon, hindi Mo ninanais ang paglikha, pag-iingat, o pagkalusaw ng mundong materyal na ito; ngunit para sa kapakanan ng mga kaluluwang nakagapos, sa pamamagitan ng Iyong kapangyarihang Māyā ay isinasagawa Mo ang mga ito. Gaya ng bakal na gumagalaw sa impluwensiya ng batong magneto, gayon din ang walang-malay na bagay ay kumikilos kapag sinulyapan Mo ang Prakṛti. Nagpupugay ako sa Iyo, saksi ng lahat ng guṇa at karma.
Verse 39
प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकर: । कृत्वाग्रदंष्ट्रे निरगादुदन्वत: क्रीडन्निवेभ: प्रणतास्मि तं विभुमिति ॥ ३९ ॥
O aking Panginoon, bilang ang sinaunang Varāha sa sansinukob na ito, nakipaglaban Ka at pinuksa ang dakilang demonyong si Hiraṇyākṣa. Pagkaraan, iniahon Mo ako—ang daigdig—mula sa kailaliman ng Rasātala sa Karagatan ng Garbhodaka sa dulo ng Iyong pangil, gaya ng elepanteng naglalaro na pumipitas ng lotus mula sa tubig. Ako’y yumuyuko sa Makapangyarihang iyon.
Hayaśīrṣa is described as a plenary expansion of Vāsudeva, dear to devotees and the director of religious principles. In this chapter He is praised as Hayagrīva who retrieves the stolen Vedas from Rasātala and restores them to Brahmā, highlighting poṣaṇam (divine protection) and the Lord’s role as the source and guardian of śruti and dharma.
Because the Bhāgavata frames the deeper ‘asura’ as inner anarthas—fruitive desire, ignorance, and fear rooted in ego and attachment. Prahlāda asks Nṛsiṁha to appear in the heart, destroy ignorance, and grant fearlessness, teaching that true protection is spiritual: purification leading to steady bhakti rather than merely changing external circumstances.
The text explicitly presents Kāmadeva as Viṣṇu’s form ‘only for the satisfaction of His devotees’ and frames Lakṣmī’s worship around Hṛṣīkeśa—the controller and true enjoyer of the senses. The theological point is that sense-power and beauty originate in the Lord and are purified when oriented to devotion; seeking a ‘husband’ or pleasure apart from Him is described as illusion and insecurity under time and guṇas.
They distinguish the universal form as a display of the Lord’s external energy from His actual transcendental form, which is accessible only to devotees in transcendental consciousness. This clarifies that the cosmos is not ‘false’ but temporary and energetic—real as śakti-vikāra—while Bhagavān remains one without a second, beyond time’s limitation.
Varāha is praised as the embodiment and enjoyer of sacrifice: ritual (kratu) and yajña are parts of His transcendental body, indicating that all dharmic offerings culminate in Viṣṇu. He is called tri-yuga because the Lord is not openly manifest as a yuga-avatāra in Kali (appearing in a concealed manner) while fully possessing the three pairs of opulences; thus worship is directed to the hidden, sustaining Lord behind all sacrificial order.