Adhyaya 4
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
Mula sa naunang talakayan tungkol sa pagsukat ng panahon at mga yugto ng kosmos, pinalawak ni Śukadeva ang pananaw ni Parīkṣit tungo sa araw (kalpa) at gabi ni Brahmā, at ipinaliwanag ang naimittika pralaya: kapag ang tatlong antas ng mga daigdig ay binabawi habang si Nārāyaṇa ay nagpapahinga sa Ananta at si Brahmā ay natutulog. Pagkaraan, inilarawan ang prākṛtika pralaya sa dulo ng buong buhay ni Brahmā—tagtuyot, taggutom, pagkatuyo dahil sa araw, apoy ni Saṅkarṣaṇa, mapanirang hangin, at sa huli ay pagkalubog sa baha. Sa pilosopikal na paglusaw, ang mga elemento at kani-kaniyang katangian ay sunod-sunod na sinisipsip—amoy ng lupa, lasa ng tubig, anyo ng apoy, haplos ng hangin, tunog ng ākāśa—hanggang sa ahaṅkāra, mahat, mga guṇa, at pradhāna. Ipinapakita ni Śuka na ang lahat ng nakikitang sanhi–bunga na pagkakadalawahan ay walang tunay na bigat kung hindi iuugnay sa Kataas-taasang Panginoon, gamit ang mga halimbawa (lampara–mata–anyo; langit sa palayok; repleksiyon ng araw; ulap at araw). Nagtatapos siya sa ātyantika pralaya—ganap na pagkaputol ng pagkaalipin—kapag napuputol ang huwad na ego sa pamamagitan ng mapanuring kaalaman at natatanto ang Acyuta. Iniuugnay ng kabanata ang paglipat sa huling diin sa natatanging kapangyarihang magligtas ng Bhāgavatam, sa linya ng pagpapamana, at sa di-maiiwasang tuloy-tuloy na paglikha at pagwasak ng panahon sa lahat ng nilalang.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च शृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥
Sinabi ni Śukadeva: Mahal na Hari, naipaliwanag ko na sa iyo ang sukat ng panahon, mula sa pinakamaliit na bahagi na nasusukat sa galaw ng isang atomo hanggang sa buong haba ng buhay ni Brahmā (dviparārdha), at natalakay ko rin ang sukat ng mga yuga. Ngayon pakinggan mo ang tungkol sa haba ng isang araw ni Brahmā (kalpa) at ang proseso ng pralaya, ang pagkalusaw ng sansinukob.
Verse 2
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥
Ang isang libong siklo ng apat na yuga ang bumubuo sa isang araw ni Brahmā; ito ang tinatawag na kalpa. O Hari, sa panahong iyon ay may labing-apat na Manu na salit-salit na dumarating at lumilipas.
Verse 3
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥
Pagkatapos ng araw na iyon, nagaganap ang pralaya sa kaparehong haba ng panahon; iyon ang tinatawag na gabi ni Brahmā. Sa panahong iyon, ang tatlong daigdig ay nasasaklaw ng pagkalipol.
Verse 4
एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥
Ito ang tinatawag na naimittika, o pana-panahong pralaya, kung kailan ang Brahmā na tagapaglikha ng sansinukob ay natutulog. Sa panahong iyon, ang Panginoong Nārāyaṇa, ang unang Pinagmulan, ay nahihimlay sa higaan ni Ananta Śeṣa at sinasaloob ang buong sansinukob sa Kanyang Sarili.
Verse 5
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥
Kapag natapos ang dalawang parārdha ng buhay ni Brahmā na Paramesthin, ang pitong saligang sangkap ng paglikha ay nalulusaw sa pralaya.
Verse 6
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥
O Hari, ito ang pralaya na pangkalikasan (prākṛtika) kung saan nalulusaw ang mga sangkap ng materya; at ang “itlog ng sansinukob” na binuo ng pagsasanib ng mga elemento ay nababasag at naglalaho.
Verse 7
पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥
O Hari, sa loob ng isang daang taon ay walang uulan sa lupa. Dahil sa taggutom at matinding gutom, kakainin ng mga tao ang isa’t isa, at sa lakas ng Panahon ay unti-unting mapupuksa.
Verse 8
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥
Ang araw sa anyo ng pralaya ay iinumin sa pamamagitan ng nakapanghihilakbot na sinag ang lahat ng tubig—sa dagat, sa mga katawan, at sa lupa—ngunit hindi magbabalik ng ulan.
Verse 9
तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥
Pagkatapos, ang apoy ng paglipol (saṁvartaka) ay sisiklab mula sa bibig ni Bhagavān Saṅkarṣaṇa. Dahil sa malakas na bugso ng hangin, ito’y mag-aalab sa lahat ng dako at susunugin maging ang mga hungkag na siwang ng daigdig.
Verse 10
उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥
Nasusunog sa lahat ng panig—mula sa itaas ng naglalagablab na araw at mula sa ibaba ng apoy ni Bhagavān Saṅkarṣaṇa—ang globo ng sansinukob ay kikinang na parang nagliliyab na bolang dumi ng baka.
Verse 11
तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥
Pagkatapos nito, isang napakalakas at nakapanghihilakbot na hangin ng paglipol ang iihip nang mahigit isang daang taon; ang langit na natabunan ng alikabok ay magiging abong-mapusyaw.
Verse 12
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥
Pagkatapos nito, O Hari, magtitipon ang mga pulutong ng ulap na sari-sari ang kulay; umuugong sa nakapanghihilakbot na kulog, magbubuhos sila ng bahaing ulan sa loob ng isang daang taon.
Verse 13
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥
Sa panahong iyon, ang loob ng baluti ng sansinukob ay mapupuno ng tubig, at ang buong daigdig ay magiging iisang karagatang kosmiko.
Verse 14
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥
Kapag binaha ang buong sansinukob, aagawin ng tubig ang natatanging katangian ng lupa—ang “samyo”; at ang elementong lupa, na nawalan ng tanda nito, ay matutunaw sa pralaya.
Verse 15
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
Kinuha ng elemento ng apoy ang lasa mula sa tubig, at ang tubig na walang lasa ay sumanib sa apoy. Kinuha ng hangin ang anyo ng apoy, at ang apoy na walang anyo ay sumanib sa hangin.
Verse 16
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
Ang apoy ay sumanib sa hangin. Kinuha ng ether ang katangian ng hangin, ang pandama, at ang hangin ay pumasok sa ether. O Hari, pagkatapos ay ang katangian ng ether.
Verse 17
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
Ang huwad na ego sa kamangmangan ay kinuha ang tunog, at ang ether ay sumanib dito. Ang ego sa pasyon ay kinuha ang mga pandama, at ang ego sa kabutihan ay kinuha ang mga demigod.
Verse 18
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
Ang mahat-tattva ay kinuha ang huwad na ego. Ang tatlong mode ng kalikasan ay kinuha ang mahat. O Hari, ang hindi pa nahahayag na kalikasan, na itinutulak ng panahon, ay kinuha ang mga mode.
Verse 19
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
Ang hindi pa nahahayag na kalikasan ay hindi sakop ng mga pagbabago ng panahon. Ito ay walang simula, walang katapusan, walang hanggan, at ang hindi nasisirang sanhi ng paglikha.
Verse 20
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
Sa di-nahahayag na kalagayan ng materyal na kalikasan na tinatawag na pradhāna, walang pagpapahayag ng salita, walang isip, at walang paglitaw ng maseselang sangkap mula sa mahat; wala rin ang tatlong guṇa: sattva, rajas, at tamas. Doon ay walang prāṇa, walang buddhi, walang mga pandama, at walang mga diyos; wala ring tiyak na ayos ng mga daigdig. Wala ang mga kalagayang panaginip, gising, at mahimbing na tulog; wala ang ākāśa, tubig, lupa, hangin, apoy, o araw. Ang kalagayan ay gaya ng ganap na pagkakatulog o kawalan, di-maipaliwanag; subalit sinasabi ng mga pantas na dahil ang pradhāna ang ugat na sangkap, ito ang saligan ng paglikha ng materya.
Verse 21
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
Sa avyakta na kalagayan ng pradhāna, walang panaginip, walang paggising, at walang mahimbing na tulog; walang ākāśa, tubig, lupa, hangin, apoy, o araw. Ito’y gaya ng ganap na pagkakatulog o kawalan, lampas sa salita at katuwiran; gayunman, sinasabi ng mga tapat na nakaaalam ng tattva na ang pradhāna ang ugat na sangkap at saligan ng paglikha ng materya.
Verse 22
लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥
Ito ang pagkalusaw na tinatawag na prākṛtika: kapag sa lakas ng panahon, ang mga enerhiya ng Kataas-taasang Purusha at ng Kanyang avyakta na kalikasang materyal ay nagkakawatak-watak, nawawalan ng bisa, at ganap na nagsasanib at nalulusaw sa isa.
Verse 23
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥
Ang kaalamang lumilitaw bilang buddhi, mga pandama, at mga bagay ng pandama ay may iisang Kataas-taasang Katotohanan bilang huling saligan. Anumang may simula at wakas ay walang tunay na sangkap, sapagkat ito’y bagay na nakikita ng limitadong pandama at sapagkat hindi ito naiiba sa sarili nitong sanhi.
Verse 24
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ॥ २४ ॥
Ang lampara, ang matang nakakakita sa liwanag ng lamparang iyon, at ang anyong nakikita—ang tatlo’y sa ugat ay hindi hiwalay sa elemento ng apoy. Gayundin, ang buddhi, mga pandama, at mga pandamang pagdama ay walang hiwalay na pag-iral mula sa Kataas-taasang Realidad; subalit ang Ganap na Katotohanan ay nananatiling lubos na naiiba at higit sa mga ito.
Verse 25
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥
Ang tatlong kalagayan ng talino ay tinatawag na paggising, panaginip, at mahimbing na tulog. O Hari, ang sari-saring karanasang lumilitaw sa panloob na kaluluwa ay pawang maya lamang.
Verse 26
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥
Gaya ng mga ulap sa langit na nabubuo at saka naglalaho dahil sa pagsasama at paghiwa-hiwalay ng mga sangkap, gayon din ang sansinukob na ito: nalilikha at nalulusaw sa loob ng Brahman sa pagsasanib at pagkalansag ng mga elemento nito.
Verse 27
सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥
O Hari, sinasabi na ang mga sangkap ng bawat bagay na binubuo ay tunay na mauunawa; gaya ng mga sinulid ng tela na maaaring makita nang hiwalay sa mismong tela.
Verse 28
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥
Anumang nararanasan bilang pangkalahatang sanhi at tiyak na bunga ay ilusyon, sapagkat ang sanhi at bunga ay umiiral lamang na magkaugnay. Tunay, ang may simula at wakas ay di-tunay.
Verse 29
विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥
Kahit nakikita ang pagbabago, kung walang pagtukoy sa Paramatma, ni ang pagbabago ng isang atomo ay walang ganap na kahulugan. Upang tanggapin na tunay na umiiral, ang isang bagay ay dapat magtaglay ng katangiang tulad ng dalisay na espiritu: walang hanggan at di-nagbabago.
Verse 30
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥
Sa Ganap na Katotohanan ay walang materyal na pagdadalawahan. Ang pagkakaibang nakikita ng mangmang ay gaya ng langit sa loob ng bakanteng banga at langit sa labas, gaya ng repleksiyon ng araw sa tubig at ng araw sa kalangitan, o gaya ng prāṇa sa isang katawan at prāṇa sa iba.
Verse 31
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥
Gaya ng paggamit ng mga tao sa ginto sa iba’t ibang paraan ayon sa kanilang layunin sa landas ng pakikitungo, kaya’t nakikita ang ginto sa sari-saring anyo; gayundin, ang Bhagavān Adhokṣaja na di-maabot ng mga pandama ay inilalarawan ng iba’t ibang tao sa mga salitang pangkaraniwan at Vedic.
Verse 32
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥
Bagaman ang ulap ay mula sa araw at nakikita dahil sa araw, nagdudulot pa rin ito ng dilim sa mata—na isa ring bahaging pagpapalawak ng araw. Gayundin, ang materyal na ahaṅkāra, na bunga ng Brahman at nahahayag sa pamamagitan ng Brahman, ay humahadlang sa jīva—bahagi ng Brahman—na makabatid sa Kataas-taasang Brahman.
Verse 33
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥
Kapag napunit ang ulap na nagmula sa araw, nakikita ng mata ang tunay na anyo ng araw. Gayundin, kapag winasak ng kaluluwa ang takip na ahaṅkāra sa pamamagitan ng pagsisiyasat sa kaalamang transendental, nababawi niya ang kanyang orihinal na kamalayang espirituwal.
Verse 34
यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥
Mahal kong Parīkṣit, kapag naputol sa pamamagitan ng tabak ng kaalamang may pag-unawa ang mapanlinlang na ahaṅkāra na nagbibigkis sa kaluluwa, at tumitibay ang pagsasakatuparan kay Panginoong Acyuta, ang Paramātmā, ito ang tinatawag na ātyantika—ang sukdulang pagkalusaw ng materyal na pag-iral.
Verse 35
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥
O manlulupig sa kaaway, ipinahayag ng mga dalubhasa sa maselang hiwaga na ang lahat ng nilalang, mula kay Brahmā, ay laging dumaraan sa tuluy-tuloy na paglikha at pagkalusaw.
Verse 36
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥
Sa lakas ng agos ng panahon, ang lahat ng nagbabago ay laging mabilis na nauukit at nauubos; ang iba’t ibang yugto ng pag-iral nila ang patuloy na sanhi ng pagsilang at pagkalusaw.
Verse 37
अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥
Ang mga yugtong ito na nilikha ng panahong walang simula at walang wakas, bilang di-personal na kinatawan ng Kataas-taasang Panginoon, ay hindi tuwirang nakikita—gaya ng napakapinong saglit na pagbabago ng puwesto ng mga planeta sa langit.
Verse 38
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीदृशी ॥ ३८ ॥
Sa ganitong paraan, inilalarawan ang pag-usad ng panahon sa apat na uri ng pagkalusaw: tuluy-tuloy, pana-panahon, pang-elemento, at pangwakas.
Verse 39
एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥
O pinakamahusay sa mga Kuru, isinalaysay ko sa iyo nang maikli ang mga lila ni Panginoong Nārāyaṇa, ang tagapag-ayos ng sanlibutan at kanlungan ng lahat ng pag-iral; kahit si Brahmā (Aja) ay hindi kayang ilarawan ang mga ito nang ganap.
Verse 40
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥
Ang taong sinusunog ng apoy ng sari-saring pagdurusa at nagnanais tumawid sa napakahirap tawiring dagat ng saṁsāra ay walang ibang sasakyang-dagat kundi ang bhakti: ang debosyonal na paglingap at paglasap sa banal na katha ng mga līlā ng Bhagavān, ang Purusottama. Kung wala ito, siya’y pinahihirapan ng maraming pintuan ng dalamhati.
Verse 41
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥
Ang mahalagang kalipunan ng lahat ng Purāṇa na ito ay minsang ipinahayag ng di-nagmamaliw na Ṛṣi Nara-Nārāyaṇa kay Nārada; at si Nārada naman ay muling nagsalaysay nito kay Kṛṣṇa Dvaipāyana Vedavyāsa.
Verse 42
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥
O Mahārāja, ang Bhagavān na si Bādarāyaṇa (Vyāsadeva) ay masayang nagturo sa akin ng Bhāgavatī saṁhitā na ito—ang Śrīmad-Bhāgavatam—na kasingdakila ng apat na Veda.
Verse 43
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥
O pinakamahusay sa mga Kuru, sa Naimiṣāraṇya, sa mahabang sakripisyong iyon, kapag tinanong ng mga ṛṣi na pinangungunahan ni Śaunaka, isasalaysay ni Sūta Gosvāmī ang Bhāgavatam na ito sa mga pantas.
Frequently Asked Questions
Naimittika (occasional) pralaya occurs at the end of Brahmā’s day, during his night of equal duration. The three planetary systems are devastated, and the universe is withdrawn while Brahmā sleeps. The chapter describes Nārāyaṇa reclining on Ananta Śeṣa and absorbing the cosmos within Himself—showing that dissolution is not chaos but a regulated withdrawal under the Supreme Lord’s control.
Prākṛtika pralaya occurs when Brahmā’s full lifespan ends. The narrative describes escalating cosmic events—drought, the sun’s desiccation, Saṅkarṣaṇa’s fire, destructive wind, then deluge—followed by metaphysical absorption: earth loses fragrance and dissolves; water loses taste into fire; fire loses form into air; air loses touch into ether; ether loses sound into ahaṅkāra; ahaṅkāra is absorbed into mahat; mahat into the guṇas; and the guṇas into pradhāna under the impulse of time.
The repetition functions as a didactic refrain: it fixes the sāṅkhya-style logic of dissolution in the listener’s mind and emphasizes inevitability—each element is defined by a distinguishing quality and is dissolved when that quality is seized by the subtler principle. It also reinforces the theological point that all manifest distinctions are temporary superimpositions upon the Supreme Reality (āśraya).
Ātyantika (ultimate) pralaya is the final destruction of material bondage for the individual jīva. Unlike naimittika or prākṛtika pralaya, which are cosmic cycles, ātyantika pralaya occurs when false ego is cut off by discriminating knowledge and one realizes Lord Acyuta as the Supreme Soul—ending the soul’s identification with the guṇas and the recurring experience of saṁsāra.
They illustrate nondual dependence: perceived differences arise from limiting conditions, not from an ultimate split in reality. The ‘sky in a pot’ shows apparent division without real separation; the ‘sun reflection’ shows a dependent image mistaken as separate; and ‘lamp-eye-form’ shows that knower, knowing, and known share a common basis. Likewise, intelligence, senses, and objects have no independent existence apart from the Absolute Truth, though the Absolute remains transcendent to them.