Srimad Bhagavatam — Dvadasha Skandha, Shloka 20
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
na yatra vāco na mano na sattvaṁ tamo rajo vā mahad-ādayo ’mī na prāṇa-buddhīndriya-devatā vā na sanniveśaḥ khalu loka-kalpaḥ
Sa di-nahahayag na kalagayan ng materyal na kalikasan na tinatawag na pradhāna, walang pagpapahayag ng salita, walang isip, at walang paglitaw ng maseselang sangkap mula sa mahat; wala rin ang tatlong guṇa: sattva, rajas, at tamas. Doon ay walang prāṇa, walang buddhi, walang mga pandama, at walang mga diyos; wala ring tiyak na ayos ng mga daigdig. Wala ang mga kalagayang panaginip, gising, at mahimbing na tulog; wala ang ākāśa, tubig, lupa, hangin, apoy, o araw. Ang kalagayan ay gaya ng ganap na pagkakatulog o kawalan, di-maipaliwanag; subalit sinasabi ng mga pantas na dahil ang pradhāna ang ugat na sangkap, ito ang saligan ng paglikha ng materya.
FAQs
This verse states that the Supreme reality is beyond sattva, rajas, and tamas, and even beyond the subtle and gross categories of material creation—mind, speech, senses, and cosmic elements.
To show Parīkṣit Mahārāja that the ultimate goal is transcendental—distinct from the temporary cosmic manifestation—and thus worthy of exclusive remembrance and devotion at life’s end.
It encourages detachment from purely material identities and anxieties, and motivates steady sādhana—hearing, chanting, and remembering the Lord—aimed at the transcendental goal beyond the mind’s fluctuations.