Adhyaya 30

Sutra 2

अप्रशस्तन्यङ्गव्याधितांश्चावेदयेत् ॥ कZ_०२.३०.०२ ॥

Siya (ang tagapangasiwa ng mga kabayo) ay dapat mag-ulat ng mga kabayong hindi angkop, may depekto sa mga paa/galamay, o may sakit.

Sutra 3

कोशकोष्ठागाराभ्यां च गृहीत्वा मासलाभमश्ववाहश्चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३०.०३ ॥

Pagkatapos kumuha ng (suplay/pondo) mula sa kabang-yaman at bodega, dapat kalkulahin ng opisyal ng kabayo ang buwanang netong kita (balanse) ng establisimyentong kuwadra.

Sutra 4

अश्वविभवेनायतामश्वायामद्विगुणविस्तारां चतुर्द्वारोपावर्तनमध्यां सप्रग्रीवां प्रद्वारासनफलकयुक्तानां वानरमयूरपृषतनकुलचकोरशुकसारिकाकीर्णां शालां निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३०.०४ ॥

Dapat siyang magtayo ng bulwagang kuwadra na naaayon sa lakas (kapasidad) ng mga kabayo: ang haba ay ayon sa laki ng establisimyento, at ang lapad ay doble ng haba ng kabayo; may apat na pinto at may espasyong paikutan sa gitna; may nakausling harapan (portiko/pasukan), at may mga bangko at tabla sa mga pinto; at ang bulwagan ay may/napapalamutian ng mga unggoy, pabo real, batik-batik na usa, monggús, partrids, loro, at myna (bilang pinamamahalaang presensya).

Sutra 5

अश्वायामचतुरश्रश्लक्ष्णफलकास्तारं सखादनकोष्ठकं समूत्रपुरीषोत्सर्गमेकैकशः प्रान्मुखमुदन्मुखं वा स्थानं निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३०.०५ ॥

Dapat niyang ayusin ang mga indibidwal na puwesto ng kabayo: mga parisukat na espasyong kasinghaba ng kabayo, na may sahig na makinis na tabla; bawat isa ay may kompartimento sa pagkain at may ayos para sa paglabas ng ihi at dumi; at ang mga puwesto ay nakaharap sa silangan o hilaga.

Sutra 6

शालावशेन वा दिग्विभागं कल्पयेत् ॥ कZ_०२.३०.०६ ॥

O maaari niyang planuhin ang paghahati ayon sa direksiyon (oryentasyon/ayus) batay sa mga limitasyon ng bulwagang kuwadra.

Sutra 7

वडवावृषकिशोराणामेकान्तेषु ॥ कZ_०२.३०.०७ ॥

Ang mga inahing kabayo, mga barakong kabayo, at mga batang kabayo (bisiro/juvenile) ay dapat ilagay sa magkakahiwalay at liblib na bahagi.

Sutra 8

वडवायाः प्रजतायास्त्रिरात्रं घृतप्रस्थः पानम् ॥ कZ_०२.३०.०८ ॥

Para sa inahing kabayong bagong nanganak, sa loob ng tatlong gabi, (dapat) painumin ng isang prastha na ghee.

Sutra 9

अत ऊर्ध्वं सक्तुप्रस्थः स्नेहभैषज्यप्रतिपानं दशरात्रम् ॥ कZ_०२.३०.०९ ॥

Pagkatapos nito, sa loob ng sampung gabi, (ibigay) ang isang prastha ng saktu (harinang inihaw na sebada), kasama ang paulit-ulit na pagbibigay ng mga gamot na mamantika/unctuous.

Sutra 10

ततः पुलाको यवसमार्तवश्चाहारः ॥ कZ_०२.३०.१० ॥

Pagkatapos nito, ang pagkain ay pulāka (nilutong butil) at kumpay, na inaangkop nang wasto ayon sa panahon.

Sutra 11

दशरात्रादूर्ध्वं किशोरस्य घृतचतुर्भागः सक्तुकुडुबः क्षीरप्रस्थश्चाहार आषण्मासात् ॥ कZ_०२.३०.११ ॥

Pagkaraan ng sampung gabi, para sa batang kabayo, ang rasyon ay: isang-kapat (na sukat) ng ghee, isang kuḍuba ng saktu, at isang prastha ng gatas—hanggang (sa edad na) anim na buwan.

Sutra 12

ततः परं मासोत्तरमर्धवृद्धिर्यवप्रस्थ आत्रिवर्षात्द्रोण आचतुर्वर्षात् ॥ कZ_०२.३०.१२ ॥

Pagkaraan nito (habang lumalaki ang kabayo), tumataas ang rasyon ng kalahating yunit sa bawat karagdagang buwan: sebada hanggang 1 prastha hanggang ikatlong taon, at hanggang 1 droṇa hanggang ikaapat na taon.

Sutra 13

अत ऊर्ध्वं चतुर्वर्षः पञ्चवर्षो वा कर्मण्यः पूर्णप्रमाणः ॥ कZ_०२.३०.१३ ॥

Mula noon, ang may apat na taong gulang—o bilang alternatibo, limang taong gulang—ay angkop na para sa serbisyo at dapat ituring na nasa ganap na pamantayang sukat (ganap ang rating).

Sutra 14

द्वात्रिंशदङ्गुलं मुखमुत्तमाश्वस्य पञ्चमुखान्यायामो विंशत्यङ्गुला जङ्घा चतुर्जङ्घ उत्सेधः ॥ कZ_०२.३०.१४ ॥

Para sa kabayong unang uri: ang haba ng mukha (haba ng ulo) ay 32 aṅgula; ang haba ng katawan ay limang “mukha”; ang haba ng binti sa ibaba (shank) ay 20 aṅgula; at ang taas ay apat na shank.

Sutra 15

त्र्यङ्गुलावरं मध्यमावरयोः ॥ कZ_०२.३०.१५ ॥

Para sa gitna at mababang uri, ang pamantayan ay binabawasan ng tatlong aṅgula (mula sa espesipikasyon ng unang uri).

Sutra 16

शताङ्गुलः परिणाहः ॥ कZ_०२.३०.१६ ॥

Ang sukat ng palibot (girth/circumference) ay 100 aṅgula.

Sutra 17

पञ्चभागावरो मध्यमावरयोः ॥ कZ_०२.३०.१७ ॥

Para sa gitna at mababang uri, ito ay binabawasan ng isang-lima (mula sa pamantayan ng unang uri).

Sutra 18

उत्तमाश्वस्य द्विद्रोणं शालिव्रीहियवप्रियङ्गूणामर्धशुष्कमर्धसिद्धं वा मुद्गमाषाणां वा पुलाकः स्नेहप्रस्थश्च पञ्चपलं लवणस्य मांसं पञ्चाशत्पलिकं रसस्याढकं द्विगुणं वा दध्नः पिण्डक्लेदनार्थं क्षारपञ्चपलिकः सुरायाः प्रस्थः पयसो वा द्विगुणः प्रतिपानम् ॥ कZ_०२.३०.१८ ॥

Para sa unang-uri na kabayo: dalawang droṇa ng bigas (śāli), bigas (vrīhi), sebada, o priyaṅgu—kalahating tuyo o kalahating luto; o kaya, lugaw/sinabawang lugaw mula sa mudga at māṣa. Dagdag pa: isang prastha ng taba/langis; limang pala ng asin; limampung pala ng karne; isang āḍhaka ng sabaw/katas; o doble niyon na dami ng gatas-asim (curd). Para basain ang mga bolang pakain: limang pala ng alkali. Bilang inumin: isang prastha ng serbesa, o doble na dami ng gatas.

Sutra 19

दीर्घपथभारक्लान्तानां च खादनार्थं स्नेहप्रस्थोऽनुवासनं कुडुबो नस्यकर्मणः यवसस्यार्धभारस्तृणस्य द्विगुणः षडरत्निपरिक्षेपः पुञ्जीलग्रहो वा ॥ कZ_०२.३०.१९ ॥

Para sa (kabayo) na napagod dahil sa mahabang paglalakbay at mabibigat na karga: para sa pagpapakain, isang prastha ng taba/langis; para sa paggamot na oil-enema (anuvāsana), isang kuḍuba; para sa paggamot sa ilong, isang kuḍuba. Berdeng kumpay (yavas) na kalahating bhāra, at damo na doble ng daming iyon. (Pag-iimbak/pangongolekta) ay ayusin alinman sa loob ng bakod na anim na aratni o sa paraang puñjīla (binibigkis/iniipon na nakatumpok).

Sutra 20

पादावरमेतन्मध्यमावरयोः ॥ कZ_०२.३०.२० ॥

Para sa gitna at mababang uri, ang (rasyong) ito ay binabawasan ng isang-kapat.

Sutra 21

उत्तमसमो रथ्यो वृषश्च मध्यमः ॥ कZ_०२.३०.२१ ॥

Ang kabayong pangkarwahe (rathya) ay ituring na katumbas ng unang-uri (na kabayo); at ang toro (vṛṣa) ay tumutugma sa gitnang uri.

Sutra 22

मध्यमसमश्चावरः ॥ कZ_०२.३०.२२ ॥

Sa (mga kabayong angkop gamitin), ang natitirang mga antas ay: katamtaman, kapantay/karaniwan, at mababa (inferior).

Sutra 23

पादहीनं वडवानां पारशमानां च ॥ कZ_०२.३०.२३ ॥

Para sa mga babaeng kabayo at sa mga kabayong uri ng Pāraśama, kung (ang hayop) ay may kakulangan sa mga paa (may depekto sa paa/hoof), ibinabawas ang halaga.

Sutra 24

अतोऽर्धं किशोराणां च ॥ कZ_०२.३०.२४ ॥

Mula sa pamantayang halaga na iyon, kalahati rin ang naaangkop sa mga bisiro/batang kabayo.

Sutra 25

इति विधायोगः ॥ कZ_०२.३०.२५ ॥

Sa gayon, ito ang itinakdang pamamaraan/patakaran.

Sutra 26

विधापाचकसूत्रग्राहकचिकित्सकाः प्रतिस्वादभाजः ॥ कZ_०२.३०.२६ ॥

Ang tagapaghanda ng rasyon, ang tagasukat ng kumpay (literal: tagakuha ng tala/‘tali’), at ang beterinaryo ay may karapatang tumanggap ng bahagi mula sa nakalaang ‘pagtikim/pagsusuri ng kalidad’ (mga pribilehiyong kaugnay ng inspeksiyon).

Sutra 27

युद्धव्याधिजराकर्मक्षीणाः पिण्डगोचरिकाः स्युः ॥ कZ_०२.३०.२७ ॥

Ang mga kabayong nanghina dahil sa digmaan, sakit, katandaan, o trabaho ay dapat panatilihin sa rasyong buo-buo (lump rations) at pahintulutang manginain (ibig sabihin, ilipat sa mababang-intensidad na pag-aalaga).

Sutra 28

असमरप्रयोग्याः पौरजानपदानामर्थेन वृषा वडवास्वायोज्याः ॥ कZ_०२.३०.२८ ॥

Ang mga hayop na hindi angkop gamitin sa labanan ay italaga bilang mga barakong pangpabuntis sa mga inahing kabayo, na popondohan mula sa yaman ng mga taga-bayan at mga pamayanang kanayunan (ibig sabihin, sa pondo/buwis na lokal).

Sutra 29

प्रयोग्यानामुत्तमाः काम्बोजसैन्धवारट्टवनायुजाः मध्यमा बाह्लीकपापेयकसौवीरकतैतलाः शेषाः प्रत्यवराः ॥ कZ_०२.३०.२९ ॥

Sa mga kabayong maaaring gamitin, ang pinakamainam ay ang mga uri na Kāmbhoja, Saindhava, Rāṭṭa, at Vana-yuja; ang katamtaman ay Bāhlīka, Pāpeyaka, Sauvīraka, at Taitala; ang iba pa ay mas mababa ang uri.

Sutra 30

तेषां तीष्क्णभद्रमन्दवशेन साम्नाह्यमौपवाह्यकं वा कर्म प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.३०.३० ॥

Para sa kanila, dapat italaga ang gawain—alinman sa tungkuling nakaharness o tungkuling pagbubuhat/pagdadala—ayon sa kung sila’y matalas at masigla, mabuti at matatag, o mapurol at mabagal.

Sutra 31

चतुरश्रं कर्माश्वस्य साम्नाह्यम् ॥ कZ_०२.३०.३१ ॥

Para sa kabayong pangtrabaho, ang “serbisyong nakaharness” (sāmnāhya) ay ang kaayusang tungkulin na may apat na panig/hugis-parihaba (ibig sabihin, trabaho sa pormasyong kuwadranggulo/rig).

Sutra 32

वल्गनो नीचैर्गतो लङ्घनो घोरणो नारोष्ट्रश्चाउपवाह्याः ॥ कZ_०२.३०.३२ ॥

Ang (pangunahing) mga lakad/paraan ng paggalaw ng kabayo kapag sinasakyan ay: valgana, nīcairgata, laṅghana, ghoraṇa, at nāroṣṭra—ginagamit para sa paglalakbay na nakasakay.

Sutra 33

तत्राउपवेणुको वर्धमानको यमक आलीढप्लुतः पृथुगस्त्रिकचाली च वल्गनः ॥ कZ_०२.३०.३३ ॥

Sa mga ito, ang lakad na valgana ay may mga sumusunod na baryante: aupaveṇuka, vardhamānaka, yamaka, ālīḍhapluta, at pṛthugastrikacālī.

Sutra 34

स एव शिरःकर्णविशुद्धो नीचैर्गतः षोडशमार्गो वा ॥ कZ_०२.३०.३४ ॥

Ang kaparehong (kinokontrol na galaw) na iyon, kapag isinagawa na may malinis/matatag na ayos ng ulo at tainga, ay tinatawag na nīcairgata; inilalarawan din ito bilang isang “labing-anim na padron” na landas.

Sutra 35

प्रकीर्णकः प्रकीर्णोत्तरो निषण्णः पार्श्वानुवृत्त ऊर्मिमार्गः शरभक्रीडितः शरभप्लुतस्त्रितालो बाह्यानुवृत्तः पञ्चपाणिः सिंहायतः स्वाधूतः क्लिष्टः श्लिङ्गितो बृंहितः पुष्पाभिकीर्णश्चेति नीचैर्गतमार्गः ॥ कZ_०२.३०.३५ ॥

Ang landas na nīcairgata ay binubuo ng mga (pinangalanang) padron na ito: prakīrṇaka, prakīrṇottara, niṣaṇṇa, pārśvānuvṛtta, ūrmimārga, śarabhakrīḍita, śarabhapluta, tritāla, bāhyānuvṛtta, pañcapāṇi, siṃhāyata, svādhūta, kliṣṭa, śliṅgita, bṛṃhita, at puṣpābhikīrṇa.

Sutra 36

कपिप्लुतो भेकप्लुदेणप्लुतैकपादप्लुतः कोकिलसंचार्युरस्यो बकचारी च लङ्घनः ॥ कZ_०२.३०.३६ ॥

Ang laṅghana (paglukso/pagbagtas na pagtalon) ay kinabibilangan ng: kapipluta, bhekapluta, eṇapluta, ekapādapluta, kokilasaṃcāry-urasya, at bakacārī.

Sutra 37

काङ्को वारिकाङ्को मायूरोऽर्धमायूरो नाकुलोर्धनाकुलो वाराहोऽर्धवाराहश्चेति धोरणः ॥ कZ_०२.३०.३७ ॥

Ang galaw na ghoraṇa ay kinabibilangan ng: kāṅka, vārikāṅka, māyūra, ardhamāyūra, nākula, ardhanākula, vārāha, at ardhavārāha.

Sutra 38

संज्ञाप्रतिकारो नारोष्ट्रेति ॥ कZ_०२.३०.३८ ॥

Ang “Nāroṣṭra” ay isang teknikal na pagtatalaga (isang terminong itinatakda ayon sa kumbensiyon/paggamit).

Sutra 39

षण्णव द्वादशेति योजनान्य् ध्वा रथ्यानाम् पञ्च योजनान्यर्धाष्टमानि दशेति पृष्ठवाहिनामश्वानामध्वा ॥ कZ_०२.३०.३९ ॥

Ang layo ng paglalakbay (mga pamantayang yugto) para sa mga kabayong dumaraan sa kalsadang karwahe ay 6, 9, o 12 yojana; para sa mga kabayong sinasakyan o pangkargang nasa likod ay 5, 7½, o 10 yojana.

Sutra 40

विक्रमो भद्राश्वासो भारवाह्य इति मार्गाः ॥ कZ_०२.३०.४० ॥

Ang mga (operasyonal) na paraan ay: vikrama, bhadrāśvāsa, at bhāravāhya.

Sutra 41

विक्रमो वल्गितमुपकण्ठमुपजवो जवश्च धाराः ॥ कZ_०२.३०.४१ ॥

Sa loob ng vikrama, ang mga antas ng bilis ay: valgita, upakaṇṭha, upajava, at java.

Sutra 42

बन्धनोपकरणं योग्याचार्याः प्रतिदिशेयुः सांग्रामिकं रथाश्वालंकारं च सूताः ॥ कZ_०२.३०.४२ ॥

Ang mga kuwalipikadong tagapagsanay ay dapat magtakda ng angkop na kagamitang pangharness para sa mga kabayo; ang mga kutsero ay dapat magtakda ng mga fitting at palamuti para sa digmaan at para sa mga kabayong pangkarwahe.

Sutra 43

अश्वानां चिकित्सकाः शरीरह्रासवृद्धिप्रतीकारमृतुविभक्तं चाहारम् ॥ कZ_०२.३०.४३ ॥

Ang mga beterinaryo para sa mga kabayo ay dapat magbigay ng lunas sa pagkapayat ng katawan at sa labis na paglaki/pagkataba (sobrang pagkakondisyon), at dapat isaayos ang pakain ayon sa mga panahon.

Sutra 44

सूत्रग्राहकाश्वबन्धकयावसिकविधापाचकस्थानपालकेशकारजाङ्गुलीविदश्च स्वकर्मभिरश्वानाराधयेयुः ॥ कZ_०२.३०.४४ ॥

Ang mga humahawak ng renda, mga nagtatali ng kabayo, mga tagapagbigay ng damo/pakain, mga naghahanda/nagluluto ng pakain ayon sa sukat, mga tagapagbantay ng kuwadra, mga tagapag-ayos (groom), at mga dalubhasa sa kuko/binti ay dapat mag-asikaso sa mga kabayo ayon sa kani-kanilang tungkulin.

Sutra 45

कर्मातिक्रमे चैषां दिवसवेतनच्छेदनं कुर्यात् ॥ कZ_०२.३०.४५ ॥

Kung pababayaan nila o lalampas sila sa itinakdang gawain, dapat kaltasan ang kanilang arawang sahod.

Sutra 46

नीराजनोपरुद्धं वाहयतश्चिकित्सकोपरुद्धं वा द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.३०.४६ ॥

Ang sinumang magpapatrabaho sa kabayo habang ito’y pinipigil sa serbisyo dahil sa (opisyal na) inspeksiyon/pagpapahintulot, o habang pinipigil ng beterinaryo, ay papatawan ng multang labindalawang paṇa.

Sutra 47

क्रियाभैषज्यसङ्गेन व्याधिवृद्धौ प्रतीकारद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.३०.४७ ॥

Kung dahil sa maling pamamaraan o maling gamot ay lumala ang sakit, ang parusa ay doble ng halaga ng lunas.

Sutra 48

तदपराधेन वैलोम्ये पत्त्रमूल्यं दण्डः ॥ कZ_०२.३०.४८ ॥

Kung dahil sa pagkakamaling iyon ay mamatay ang hayop, ang multa ay ang tinatayang halaga ng hayop.

Sutra 49

तेन गोमण्डलं खरोष्ट्रमहिषमजाविकं च व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.३०.४९ ॥

Sa pamamagitan nito, ipinaliliwanag din na ang mga tuntunin ay naaangkop sa mga kawan ng baka, at gayundin sa mga asno, kamelyo, kalabaw, kambing, at tupa.

Sutra 50

कृष्णसंधिषु भूतेज्याः शुक्लेषु स्वस्तिवाचनम् ॥ कZ_०२.३०.५०च्द् ॥

Sa mga araw ng pagsasanib sa madilim na kalahati ng buwan, dapat magsagawa ng mga handog sa mga espiritung tagapangalaga; sa maliwanag na kalahati, dapat bigkasin ang mga pagpapalang mapalad.

Sutra 51

यात्रादाववसाने वा व्याधौ वा शान्तिके रतः ॥ कZ_०२.३०.५१च्द् ॥

Dapat siyang maging masigasig sa mga ritwal na pampayapa (śānti) sa simula ng isang kampanya, sa pagtatapos nito, o kapag may karamdaman.