Adhyaya 343

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अर्थालङ्काराः अग्निर् उवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, nagwakas ang kabanatang pinamagatang “Pagpapaliwanag sa mga Palamuti ng Salita (Śabdālaṅkāra)”—ang ika-342 kabanata. Ngayon ay nagsisimula ang ika-343 kabanata: “Mga Palamuti ng Kahulugan (Arthālaṅkāra).” Wika ni Agni: “Ang pagpapalamuti sa mga kahulugan ang tinatawag na ‘palamuti ng kahulugan’; kung wala ito, kahit ang ganda ng mga salita ay hindi kaaya-aya.”

Verse 2

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि

Ang pananalita (Sarasvatī), kapag walang mga palamuti ng kahulugan (arthālaṅkāra), ay tulad ng isang balo. Ngayon ay ilalarawan ang likas na anyo (svarūpa) ng mga ito, gayundin ang pagkakahawig (sādṛśya), malikhaing guniguni ng makata (utprekṣā), at pagpapasobra o hyperbole (atiśaya).

Verse 3

विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते

Ang vibhāvanā (pagpapagunita o pagdama), virodha (pagsalungat), at hetu (sanhi)—sa gayon, sa walong anyo—ang mismong svabhāva (likas na kalikasan) ang ipinahahayag bilang svarūpa, ang tumutukoy na diwa ng mga bhāva (umiiral na bagay/kalagayan).

Verse 4

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा

Ipinahahayag na ito’y may dalawang uri: nija (likas) at āgantuka (di-likas o nakamtan). Ang likas ay sāṃsiddhika, ang pagsunod na natural o mula sa kapanganakan; samantalang ang āgantuka ay naimittika, yaong isinasagawa dahil sa isang tiyak na pagkakataon.

Verse 5

विधुरेवेति ख , ट च सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्

Ang upamā (pagtutulad/simile) ay may apat na uri: (1) sādṛśya, ang pagkakahawig; (2) dharma-sāmānya, ang pangkalahatang pagkakatulad sa iisang katangian; (3) rūpaka, ang metapora; at (4) ang pares: mahokti, pahayag na may labis na pagpapalaki, at arthāntaranyāsa, pagpapatibay sa pamamagitan ng ibang pahayag.

Verse 6

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं

Ang Upamā (pagtutulad) ay yaong tayutay kung saan, hinggil sa upamāna (pamantayang paghahambing) at upameya (ang inihahambing), sinasadyang ipahiwatig ang ugnayan nila—ang pag-iral ng panloob na magkakatulad na katangian, kahit na ang gayong pagkakapareho ay maaaring mangyari sa pangkalahatan.

Verse 7

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः

Sa pag-aangkin ng isang antas ng pagkakahawig, umuusad ang karaniwang gamit ng pananalita sa daigdig (lokayātrā)—maaaring sa pamamagitan ng tambalang salita (samāsa) o walang tambalan; kaya, hinggil sa magkakaugnay na mga termino (pratiyogin), ito’y may dalawang uri.

Verse 8

विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच

Mula sa analitikong pagpapalawak (vigraha) dapat matukoy ang pahayag o pagtukoy (abhidhāna); at sa samāsa (tambalan), ang mga kasunod na bahagi ay dapat unawain ayon dito. Sa upamā, ang ugnayan ay ipinahihiwatig ng salitang tagapagpahiwatig ng paghahambing (upamā-dyotaka) at ng salitang tumutukoy sa inihahambing (upameya).

Verse 9

ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः

At mula sa dalawang iyon, sa pamamagitan ng pagsusuri (vigraha) ay nagiging tatlo; at mula sa huling sangkap ng tambalan (samāsānta) ay nagiging tatlo rin. Kaya, sa mga anyong pinag-iba-iba, ang mga upamā (pagtutulad) ay malinaw na labing-walo.

Verse 10

यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे

Kung saan ang karaniwang katangian (dharma) ay hayagang sinasabi—o kahit nauunawaan lamang—ang dalawang iyon, sapagkat ang bagay o entidad (vastu) ang pangunahing diin doon, ay tinatawag na ‘dharmavastu-upamā’: pagtutulad na isinasaalang-alang kapwa ang katangian at ang bagay.

Verse 11

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः

Kapag ang dalawang pinagbabatayang bagay na may magkatulad na katangian ay inilalarawan na magkahawig sa isa’t isa—na kapwa inihahambing nang salitan—ito ang tinatawag na “talinghagang magkatumbasan” (parasparopamā). Kung hindi, ang paghahambing ay itinatakda ayon sa kung alin sa dalawa ang higit na kinikilalang pamantayan ng pagtutulad.

Verse 12

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा

Ito ang tinatawag na “baligtad na pagtutulad” (viparītā-upamā). Kapag ang paghahambing ay nililimitahan sa pamamagitan ng pagbubukod o pag-aalis (vyāvṛtti), ito ay “may takdang pagtutulad” (niyama-upamā); ngunit kapag ang ipinahayag na pagkakahawig ay umaabot din sa iba pang dako, ito ay nagiging “walang takdang pagtutulad” (aniyama-upamā).

Verse 13

समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात् वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं

Dito, ang layon ay ipahiwatig ang “pagkakatangi” kahit may pagkakahawig sa dalawang pinagsasaluhang katangian, sapagkat—di tulad ng “sama-samang pagtutulad” (samuccayopamā)—binabanggit nito ang kasaganaan ng iba pang (dagdag) na katangian.

Verse 14

यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा

Ang tayutay na nagpapahayag ng “higit o labis na kahigitan” ay tinatawag na “pagtutulad sa pamamagitan ng pagtatangi” (vyatirekopamā). At kung ang pagtutulad ay ginagawa sa tulong ng maraming magkakahawig na pinaghahambingan, ito ay tinatawag na “maramihang pagtutulad” (bahūpamā).

Verse 15

धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साअप्_३४३०१५अबुपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा

Kapag ang mga “dharma” (dharmas), ang mga katangiang pinaghahambingan, kasama ang “katapat na pamantayan” (pratyupamāna), ay iniharap sa iba’t ibang ayos, ito ay nagiging “talinghagang kuwintas” (mālopamā). Ang paghahambing na nalilikha sa pamamagitan ng pagbabago sa “pamantayan ng pagtutulad” (upamāna) ay tinatawag na tulanā; at ang “talinghagang pagbabanyuhay” ay vikriyopamā.

Verse 16

त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा

Ang pagtutulad na sumisikat sa paggamit ng makata, sa paglalapat ng isang bagay—bagaman wala sa tatlong daigdig—sa paksa ng paghahambing (upameya) at sa gayon ay inihahalintulad ang inilalarawan, ay tinatawag na “adbhutopamā”, ang kamangha-manghang pagtutulad.

Verse 17

प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः

Ang paglalapat ng pamantayang pinaghahambingan (pratiyogin) at pagbanggit sa bagay na inihahambing (upameya) na tila hindi naiiba rito—ito ang “mohopamā”; isang pahayag na may sangkot na sinadyang ilusyon o maling pagkilala.

Verse 18

उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा

Kapag, batay sa tunay na pagtitiyak sa magkakatulad na katangian ng kapwa—ang inihahambing (upameya) at ang pamantayan—ngunit ang pagkakatulad ay inihaharap pa rin na may pag-aalinlangan, ito ang “saṃśayopamā” (pagtutulad ng pagdududa). Ngunit kapag ang mismong inihahambing ay pinagdududahan, at gayon pa man ang pagkakatulad ay sinasabi nang may katiyakan, ito ang “niścayopamā” (pagtutulad ng katiyakan).

Verse 19

वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी

Kapag ang diwa ng buong pangungusap ang inihahambing, ito ay tinatawag na “vākyārthopamā” (pagtutulad sa diwa ng pangungusap), dahil sa pamantayang pinaghahambingan (upamāna). Mula sa paghahambing ng isang bagay sa sarili nito ay lumilitaw ang pagtutulad na “sādhāraṇī” (karaniwan/ibinahagi) o “atiśāyinī” (higit na mataas/superlatibo).

Verse 20

उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा

Kapag ang isang bagay ay nagsisilbing inihahambing para sa isa, at ang inihahambing na iyon naman ay nagiging inihahambing para sa iba, kinikilala ang ganitong pagtutulad. At kapag ang paghahambing ay sumusulong sa sunud-sunod na pataas na mga hakbang, ito ay tinatawag na “gagana-upamā” (pagtutulad na gaya ng langit/progresibong pagtutulad).

Verse 21

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः

Dito itinuturo na ang upamā (paghahambing) ay may limang uri: (1) papuri, (2) panunuligsa, (3) guniguni o likhang-makata, (4) batay sa tunay na pagkakatulad, at (5) batay sa bahagyang (limitadong) pagkakatulad.

Verse 22

उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः

Kapag, sa pagkakita ng pagkakapantay ng mga katangian, ang mismong kalikasan ng upamāna (pamantayang pinaghahambingan) ay ipinapatong sa upameya (ang inihahambing), tinatawag ng mga pantas ang tayutay na iyon na rūpaka (metapora).

Verse 23

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां

Ang sahokti ay, sa diwa, isang upamā na kung saan ang pagkakaiba (ng mga inihahambing) ay natatabingan, o maaari ring maging rūpaka; ito ang sabayang pagbanggit, sa anyo ng magkakasabay na pag-iral, ng mga bagay na may magkakatulad na katangian.

Verse 24

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च

Ang arthāntaranyāsa ("pagpapasok ng ibang kahulugan") ay nagaganap kapag, sa pamamagitan ng kasunod na pahayag na may pagkakatulad, ang diwa ay sinusuportahan at pinatitibay; ito rin ang pag-uugnay ng tungkulin o asal sa paraang nabago—maging sa may malay o sa walang malay.

Verse 25

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्

Kung saan ang isang bagay ay iniisip na "iba" kaysa sa tunay nitong kalagayan, iyon ang tinatawag na utprekṣā (makatang pagpapalagay); ito ang pagbanggit ng isang katangian ng bagay na nananatili pa rin sa hangganan ng karaniwang karanasan.

Verse 26

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं

Ang ‘Atiśaya’ (hiperbolik na pagpapatingkad) ay may dalawang uri—maaaring mangyari at di‑maaaring mangyari—kung saan inihaharap ang wari’y kakulangan (vaikalya) hinggil sa mga katangian, uri/kalikasan, mga gawa, at iba pa upang lalo pang tumingkad ang bisa.

Verse 27

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते पवनोपमेति ख गमनोपमेति क , ट च प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्

Ang ganitong paraan ng pananalita ay tinatawag na Viśeṣokti (“natatanging pahayag”) upang maihayag ang isang natatanging punto—kapag isinantabi ang karaniwang tinatanggap na sanhi at inihaharap ang ibang (di‑inaasahang) sanhi; gaya ng “tulad ng hangin” (kha), “tulad ng paglakad/paggalaw” (ka), at (ṭa).

Verse 28

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः

Kapag sa pagpapahayag ay kailangang ipahiwatig o malikhaing itatag ang pagiging likás, iyon ay tinatawag na Vibhāvanā; at ang Saṅgatīkaraṇa naman ay ang makatuwirang pag-uugnay o pagpapagkasundo ng dalawang bagay na hindi karaniwang nagtutugma.

Verse 29

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः

Ito ay itinuturing na ‘Virodha’ (pagsalungat) kapag, dahil nauuna ang pagtutol, nagiging salungat na dahilan; gumaganap ito na tila dahilan para sa layong konklusyon, ngunit sa katotohanan ay humahadlang sa pagtatatag nito.

Verse 30

कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः

Ang sanhi ring iyon ay may dalawang uri: (1) kāraka at (2) jñāpaka. Ang tinatawag na kāraka ay lumilitaw at kumikilos alinman bago o pagkatapos sumilang ang bunga (epekto).

Verse 31

पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्

Ang ugnayang iyon ay kilala bilang “pūrva-śeṣa”—lalo na hinggil sa dalawang tiyak na bagay na iyon—maging dahil sa ugnayang bunga at sanhi, o dahil sa likas na kalikasan, o dahil sa isang salik na namamahala at nagtatakda ng tuntunin.

Verse 32

ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्

May isang natatanging uri ng palatandaang panghinuha na tinatawag na “jñāpaka” (tagapagpahiwatig), gaya ng nakikita sa mga halimbawa tulad ng ilog na umaapaw sa baha at iba pa. Tunay nga, ang pagtitiyak sa di-mapaghihiwalay na kasabayang-ugnay (avinābhāva/vyāpti) ay nagmumula sa pagmamasid sa gayong di-mapaghihiwalay na ugnayan.