Adhyaya 336

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः खटवसा इति ख अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, natatapos ang kabanatang tinatawag na “Paglalahad ng Śikṣā (ponetika)”—ang ika-335 kabanata. [Palatandaang tekstuwal: “khaṭavasā”.] Ngayon ay nagsisimula ang ika-336 kabanata, “Mga kahulugan ng tula at mga kaugnay na sining.” Wika ni Agni: “Ngayon ay ipaliliwanag ko ang mga alankāra (alaṅkāra), ang mga palamuti ng tula, ng dula, at ng iba pa. Ang dhvani (tunog/impikasyon), ang varṇa (ponema), ang pada (salita), at ang vākya (pangungusap)—ito ang itinuturing na vāṅmaya, ang pagpapahayag na pangwika/pampanitikan.”

Verse 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

Kung saan ang tatlong uri ng pahayag—yaong sa śāstra at yaong sa itihāsa—ay tinatapos, ibig sabihi’y binibigyang-kahulugan at nililimitahan, sa śāstra ang pangunahing diin ay nasa mismong pananalita (śabda), samantalang sa mga itihāsa ang diin ay nasa matatag na diwa at tapat na pagsunod sa katotohanan ng salaysay.

Verse 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

Dahil ang tuwirang pagpapahayag ng kahulugan (abhidhā) ang pangunahing batayan, ang tula ay iniuuri sa dalawang uri ayon dito. Sa daigdig, bihira ang pagsilang bilang tao—at sa loob niyon, higit pang bihira ang tunay na karunungan.

Verse 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

Doon, bihira ang henyo sa pagtula (kavitva); bihira rin ang lakas ng pagpapahayag (śakti). Bihira ang masusing pagkatuto at kahusayan (vyutpatti); at bihira rin ang malinaw na paghatol at paghiwalay ng tama at mali (viveka).

Verse 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

Walang śāstra ang tunay na napagwawagi kapag hinahanap ng di-natututo. Ang unang pangkat ng mga titik, ang ikalawang pangkat, at ang ikaapat ay dapat makilalang mga tunog na ‘mahāprāṇa’—mga tunog na may malakas na pagbuga ng hininga.

Verse 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

Sa loob ng mga pangkat ng tunog (varga), ang kumpol ng mga tunog ay tinatawag na ‘varṇa-vṛnda’ (pangkat ng mga titik). Ang ‘pada’ (salita) ay yaong naiiba ayon sa mga panlaping pangngalan at pandiwa (sup at tiṅ). Sa madaling sabi, ang ‘vākya’ (pangungusap) ay hanay ng mga salita na nililimitahan at inaayos upang ihatid ang nilalayong kahulugan.

Verse 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

Ang tula (kāvya) ay yaong malinaw na nahahayag ang mga palamuti ng wika (alaṅkāra), may mga kagalingan (guṇa), at walang kapintasan (doṣa). Ang pinagmumulan nito ay ang Veda at ang gawi ng daigdig (loka). Ito’y isang kinikilalang sining, isinilang mula sa mga ugat na nagsisimula sa ‘pananalita/pagkain’—ang saligan ng pagpapahayag at pagtaguyod ng buhay ng tao.

Verse 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

Para sa mga diyos at mga katulad nila, ang wika ay Sanskrit; para sa mga tao, ang Prakrit ay may tatlong uri. Ang panitikang komposisyon (kāvya at kaugnay na anyo) ay inaalala ring tatluhan: tuluyan, patula, at halong anyo.

Verse 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

Ang tuluy-tuloy na hanay ng mga salita na walang mga paa ng sukat (apada) ay tinatawag na tuluyan; at kahit yaong may himig na pangwakas na parang taludtod ay tinatawag pa ring tuluyan. Dahil sa pagkakaiba ng estilong paraan—cūrṇaka, utkalikā, at gandhī—may tatlong anyo ang pag-uuri (ng ganitong tuluyan).

Verse 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

Ang komposisyong tinatawag na cūrṇaka ay may kaunting vigrāha (pagsusuri/paghihimay ng balangkas), at hindi masyadong nakasalalay sa napakalambot at sobrang makinis na pag-uugnay ng parirala. Ngunit kapag binuo sa mahahabang tambalang salita, ito’y nagiging kalikā.

Verse 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

Dapat itong magkaroon ng katamtamang pagkakaugnay ng pagpapahayag, at ang vigrāha (balangkas) ay hindi dapat labis na may kapintasan. Ang sukat (vṛtta) na “nagnanakaw ng anino”—ibig sabihin, kinukuha ang katangi-tanging indayog ng ibang sukat—ay tinatawag na gandhin (may halo/marumi); tunay na ito’y itinuturing na mabigat na depekto.

Verse 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

Itinuturing nilang ang panitikang tuluyan (gadyakāvya) ay may limang uri: ākhyāyikā, kathā, khaṇḍakathā, parikathā, at kathānikā.

Verse 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

Ang gawang iyon ay yaong sa malawak na tuluyang prosa ay may papuri sa angkan ng may-akda, kalakip ang mga tagpo gaya ng pagdukot sa dalaga, mga labanan, paghihiwalay sa pag-ibig, at mga kapahamakan.

Verse 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

Ang metrikal na komposisyong iyon ay yaong nagiging matingkad ang mga gamit ng estilo (rīti) at galaw ng sukat (vṛtta); kung saan ang paghahati-hati ay ginagawa sa pamamagitan ng mga paghinto (ucchvāsa), at may pangwakas na indayog na tinatawag na “cūrṇakottarā.”

Verse 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

Ang komposisyong iyon ay kinikilalang ākhyāyikā (pormal na salaysay), na ang pagsasalaysay ay maaaring sa sariling tinig ng makata o sa pamamagitan ng ibang tagapagsalita; at dito, sa pamamagitan ng mga śloka, maikling pinupuri ng makata ang sarili niyang angkan.

Verse 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

Doon, ang isang pangalawang tagpo (kathāntara) ay dapat ipasok lamang upang malinaw na maipasok ang nilalayong diwa (artha-avatāra) at para sa kaginhawaan ng mambabasa; at kung saan walang wastong paghahati (pariccheda), maaari kung minsan gumamit ng mga pantulong na dugtong (vālambhaka) upang manatiling buo ang salaysay.

Verse 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

Tinatawag itong kathā (buong salaysay) kapag sa loob ng katawan nito ay may isinisingit na catuṣpadī (yunit na apat na taludtod/apat na paa). Ang anumang putol-putol na salaysay ay tinatawag na khaṇḍa-kathā; at ang anumang salaysay na pantulong o episodiko ay tinatawag na parikathā—ganito ang pagkakaiba ng dalawang ito.

Verse 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

Kinikilala nila bilang pangunahing bayani ng dula (nāyaka) ang isang amātya (ministro), o sārthaka (pinuno ng karaban/pedagang), o isang dvija (Brahmana). Sa mga ito, alamin na ang nangingibabaw na rasa ay Karuṇa (habag at dalamhati); at ang vipralambha (pagkakahiwalay) ay may apat na uri.

Verse 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

Kapag natapos na ang unang salaysay sa dalawa, ang kasunod ay susunod sa daloy ng kathā. Dahil ito’y anyong halo ng kathā at ākhyāyikā, ito’y inaalala bilang parikathā.

Verse 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

Ang salaysay na iyon ay tinatawag na kathānikā (maikling kuwento): nakatatakot ngunit nakatuon sa kaaya-ayang wakas, may rasang Karuṇa (habag) sa gitna, nagtatapos sa Adbhuta (kababalaghan), maayos ang pagkakabuo ng diwa, at hindi gumagamit ng mataas na estilong udātta.

Verse 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

Ang padya (tulang tula) ay may apat na taludtod; at ito’y may tatlong uri: (1) vṛtta, (2) jāti, at (3) ang tinatawag na uktha, na nagmumula sa natitirang bahagi matapos ang pagbuo ng sukat (kṛti). Ang vṛtta ay itinatakda sa pamamagitan ng pagbibilang ng mga pantig (akṣara).

Verse 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

Ayon kay Kāśyapa, ang pagbibilang ayon sa mātrā (yunit ng oras sa sukat) ay tinatawag na jāti. At ang vṛtta (metro) sa sistema ni Piṅgala ay tatlo: sama, ardhasama, at viṣama.

Verse 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

Ang kaalamang iyon ay parang bangka para sa mga nagnanais tumawid sa malalim na karagatan ng tula: ipinaliliwanag nito ang mahākāvya (dakilang epiko), kalāpa (kalipunan ng tula), paryābandha (maayos na nakabigkis na komposisyon), at viśeṣaka (natatanging anyong patula).

Verse 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

Ang “padyakuṭumbaka” (pangkat o pamilya ng mga taludtod) ay may mga uri: kulaka, muktaka, at koṣa. Ang komposisyong sinimulan sa pinong Sanskrit at inayos bilang sunod-sunod na canto o sarga (sarga-bandha) ay tinatawag na mahākāvya (epikong tula).

Verse 25

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

Dito, ang tādātmya (pagkakakilanlan o pagtutumbas) na hindi iniiwan ang pangunahing diwa ay katanggap-tanggap; at ang katumbas nito ay hindi rin malaking kamalian. Mula man sa itihāsa (epiko) o kathā (salaysay), o mula sa iba pang pinagmulan, nararapat itong laging nakasalig sa angkop at matibay na batayan.

Verse 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

Ang mga sukat na tinatawag na Mantra-dūta, Prayāṇa, at Ājinī ay may takdang tuntunin at hindi labis na mahaba; gayundin, kinikilala at inilalarawan ang Śakkarī, Ati-jagatī, Ati-śakkarī, at pati ang Triṣṭubh.

Verse 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

Ang komposisyong pinalamutian ng “puṣpitāgra” (mga dulong namumulaklak) at mga katulad nito, na may marikit na pagliko ng estilo at marangal na pananalita, kaaya-aya at pantay ang indayog, ay tinatawag na Muktā—iba-iba ang mga sunod-sunod na pangyayari nito, at ang mga sarga (canto) ay hindi labis na pinaiikli.

Verse 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

Higit sa mga naunang inilarawang metro ay dumarating ang mga uri na tinatawag na Atiśarkvarī at Kāṣṭī; kasunod nito ang mga halong metro na nabubuo sa iisang uri ng paghahalo. May isa pang pangkat na itinatangi ayon sa mātrā (dami o haba ng pantig); at sa mga metro ng papuri, ang huling nabanggit ay tinatawag na Paścima.

Verse 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

Sa ganitong uri ng komposisyon, ang kalpa (pagkakabuo ng estilo) ay mariing pinupuna: ipinakikita nitong hindi iginagalang ang mga pagkakaibang kinikilala ng mga pantas, sa pamamagitan ng di-wastong o walang-pinipiling paggamit ng mga salitang gaya ng “lungsod,” “karagatan,” “bundok,” “panahon,” “buwan,” “araw,” “āśrama,” at “punò.”

Verse 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

Sa pamamagitan ng mga aliwan sa hardin at paglalaro sa tubig, paglalasing na nakatuon sa pag-inom ng madhu (alak na pulot), mga pagdiriwang na labis-labis, masining na paglalatag ng pananalita sa mga mensahe ng dūtī (tagapamagitan), at mga kagila-gilalas na gawaing tanda ng asal ng babaeng di-malinis—(siya ay inilalarawan).

Verse 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः कश्यप इति ज , ञ , ट च तादर्थमजहत्तत्रेति ज अनुष्टुभेति ज व्यक्तेति ञ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

Nadadaig ng kadiliman, ng hangin, at ng iba pang lubhang malalakas na puwersa, itinatala ang pagbasa bilang “kaśyapa” ayon sa mga tradisyong ja-, ña-, at ṭa-. Doon, sinasabi ng tradisyong ja: “hindi nito tinalikuran ang nilalayong diwa”; at “sa metrong anuṣṭubh,” wika rin ng ja; samantalang “hayag/nahahayag,” wika ng ña—(na tumutukoy) sa yaong nagpapakilos sa lahat ng gawain at naaapektuhan ng lahat ng kalagayan ng pag-iral.

Verse 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

Ang komposisyong pinayaman ng lahat ng rīti (mga estilo) at lahat ng rasa (mga damdaming-estetiko), at pinalamutian ng ganap na nahubog na guṇa (mga katangian) at mga palamuti ng panulaan—kaya ito’y tinatawag na mahākāvya (dakilang epiko), at ang lumikha nito ay tinatawag na mahākavi (dakilang makata).

Verse 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

Kahit manaig ang talas ng pananalita, ang “rasa” lamang ang hininga-buhay ng tula rito. Ang masining na pagliko ng wika ay nalilikha sa hiwalay na pagsisikap, ngunit ang mismong katawan nito ay hinubog mula sa rasa.

Verse 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

Ang bunga nito ay ang pag-abot sa apat na layunin ng buhay, at ipinaliliwanag itong pangkalahatang mailalapat sa pangalang “Nāyaka”. Ito’y binuo sa sama-vṛtta (pantay na sukat ng metro), at may lambing na katangian, kabilang sa Kauśikī vṛtti (marikit na estilo).

Verse 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

Dito, ang pagkakasunod ng mga paksa ay: pravāsa, ang paglayo sa ibang lupain na nagdudulot ng paghihiwalay; kasunod ang rasang tinatawag na prāg-anurāga, ang naunang pag-ibig; at ang sa-viśeṣaka, ang masinsing pagtalakay, kasama ang mga yugto ng pag-abot at kaugnay nito—na dapat makita sa pamamagitan ng pinanday na mata, ibig sabihin, sa nilinang na pagkaunawang Sanskritiko.

Verse 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

Kapag ang isang likha ay binubuo ng maraming śloka, ito’y tinatawag na kulaka; tinatawag din itong sandānitaka, isang magkakaugnay na hanay. Ngunit ang muktaka ay iisang śloka—bawat isa, sa sarili nito, ay may kakayahang maghatid ng himig at hiwaga ng tula sa mga mapanuring mambabasa.

Verse 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

Ang isang kayamanang-lagakan na pinupuno ng magagandang sukhti ng mga makatang tila leon—isang imbakan na di-mauubos, na ni Brahmā man ay di makapagtatakda ng hangganan—ay nakalulugod sa mapanuring connoisseur.

Verse 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

Sa loob ng isang sarga (kanto), kapag iba-iba ang paggamit ng mga metro at may mga tayutay na tinatawag na Ābhāsa, Upamā, at Śakti, ang ganitong komposisyon ay kilala bilang “Miśra-vapu” (halo-halong anyo). Tinatawag din itong “Prakīrṇa” (sari-sari), na may dalawang uri: (1) para pakinggan (śravya) at (2) para itanghal (ābhineya), na nilalagyan ng lahat ng uri ng pananalita at mga pahayag na parang diyalogo.