Adhyaya 240

Verse 1

चत्वार्तिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः उभयोरित्यादिः, स्वयं व्रजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति बलोत्करमिति ग , घ , ज , ञ च अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः समादिः राम उवाच प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा

Kabanata 240 (240.1) tala sa teksto: Ang ika-240 na kabanata (dalawang daan at apatnapu) ay nagsisimula sa “ubhayor…” at nagtatapos sa “svayaṃ vrajet”; wala ang pagbasa na ito sa manuskritong J. Ang pagbasa na “balotkaram” ay nasa G, Gh, J, Ñ. Pagkaraan, nagsimula ang kabanata: Sinabi ni Rāma: Sa dalawang lakas—likás na bisa (prabhāva) at sigla/enerhiya (utsāha)—pinupuri ang lakas ng mantra (mantra-śakti). Maging ang isang makatang may bisa at sigla ay minsang natalo ng punong pari ng mga diyos.

Verse 2

मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं

Sa mundong ito, yaong hindi mapagkakatiwalaan at hindi marunong kumilatis ay nagbabalak pa rin ng mga gawain; ngunit para sa mga sanay magsimula ng imposible, paano magkakaroon ng bunga—maliban sa pagod at dalamhati?

Verse 3

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं

Ang kaalaman ay: (1) pagkakilala sa dating di nalalaman; (2) katiyakan sa nalalaman na; (3) pagputol sa pag-aalinlangan kapag ang kahulugan ay lumilitaw na dalawa; at (4) pagtanaw sa nalalabi—ang pasyang pag-unawa.

Verse 4

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते

Ang “mantra” (madiskarteng payo) ay itinuturing na may limang sangkap: (1) mga kakampi, (2) mga paraan at praktikal na pamamaraan, (3) pagsusuri ng lugar at panahon, at (4) mga panlaban kapag may kapahamakan.

Verse 5

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं

Kapayapaan ng isip, matatag na pananampalataya, kahusayan sa mga kasangkapan/paraan ng pagsasakatuparan, at kasaganaan na umuusbong sa tulong ng mga kakampi—ito ang mga palatandaan ng tagumpay sa mga gawain.

Verse 6

मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा

Ang pagkalasing, kapabayaan, at pagnanasa—pati ang mga salitang nabibigkas sa pagtulog—ay sumisira at nagbubunyag sa lihim na payo; gayundin ang mga babaeng mapang-akit na may lihim na pakana, para sa mga nagpapakalunod sa aliw.

Verse 7

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति

Ang taong matapang, may matibay na alaala, mahusay magsalita, matatag sa agham ng sandata at sa mga śāstra, at sanay sa kanyang tungkulin—siya ang karapat-dapat maging sugo ng hari.

Verse 8

निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः

Ang sugo ay tradisyunal na inaalala na may tatlong uri: (1) yaong pinagkatiwalaan ng ganap na kapangyarihan, (2) yaong may limitadong kapangyarihan, at (3) yaong tagapagdala lamang ng nakasulat na utos ng pinuno; sa kakayahan, ang bawat kasunod ay mas mababa ng isang-kapat kaysa nauna.

Verse 9

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं नय इष्यते इति ख , घ च शासनशासक इति ख , छ च कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्

Huwag pumasok sa lungsod ng kaaway nang hindi muna natitiyak ang kalagayan nito, at huwag ding pumasok sa (kaaway na) kapulungan. Ang ganitong asal ay kinikilala bilang wastong naya (patakaran). Kumilos bilang tagapagdala ng utos at bilang tagapangasiwa kung kinakailangan. Pagmasdan ang tamang panahon upang maisakatuparan ang layunin; at kapag may pahintulot na, saka umalis.

Verse 10

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः

Dapat malaman ang mga siwang o kahinaan ng kaaway, gayundin ang kanyang kabang-yaman, mga kakampi, at lakas-militar; at dapat ding matukoy ang kanyang gusto at ayaw mula sa titig, anyo ng katawan, at mga kilos at galaw.

Verse 11

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्

Dapat bumuo ng isang stotra (himno ng pagpupuri) na may apat na uri, na maiaangkop sa magkabilang panig (o dalawang bahagi); at dapat mamuhay kasama ng mga banal at mabubuti—yaong may mga tanda ng tapas (pagpapakabanal) at wastong asal.

Verse 12

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः

Ang espiya na kumikilos nang hayagan ay dapat ituring na sugo (mensahero); ang lihim na espiya ay may dalawang uri. Maaaring mag-anyong mangangalakal, manggagawang bukid, asetang may tandang panrelihiyon, pulubing namamalimos, at iba pang gayong pagbabalatkayo ang mga espiya.

Verse 13

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्

Kung ang kaaway ay nasa kapighatian at ang pagsisikap ng sugo ay walang bunga, kung gayon—pagkatapos suriin kung anong bagong kapahamakan o panganib ang maaaring sumibol mula sa kalagayan—dapat siyang umurong at umalis kaagad.

Verse 14

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा

Ang anumang nagpapagulo at sumisira sa kapakanan (śreyas) ay tinatawag na ‘kalamidad’ (vyasana). Ang mga ito ay: paglalagablab (apoy), pagbaha (tubig), sakit, taggutom, at malawakang pagkamatay dahil sa salot (epidemya).

Verse 15

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्

Kaya nito, ang limang uri ng kalamidad na nagmumula sa daiva (tadhana o sanhi ng banal), at ang kalamidad na nagmumula sa gawa ng tao—maging ang mas makapangyarihang daiva man—ay dapat payapain sa pamamagitan ng sariling pagsisikap at ng mga ritong pampayapa (śānti).

Verse 16

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः

Sa pamamagitan ng wastong inilapat na patakaran at maingat na pagkukusa, dapat alisin ang kapahamakan na gawa ng tao. Ang ‘mantra’ ay yaong nagdudulot ng pagkamamit ng bunga ng mantra; at ang wastong pagsasagawa ng gawain ang siyang nagtitiyak ng matagumpay na pagwawakas nito.

Verse 17

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं

Ang kita at paggasta, ang agham ng daṇḍanīti (parusa at pamamahala), ang pagpigil sa mga kaaway, ang mga lunas laban sa mga sakuna, at ang pag-iingat sa kaharian at sa hari—ito ang mahahalagang usapin ng pamamahalang-estado.

Verse 18

इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्

Kaya nito, ito ang itinakdang asal para sa isang amātya (ministro): ang taong nalulugmok sa mga bisyo ay sumisira sa kanyang tungkulin at layon. Bunga nito, mawawala sa kanya ang ginto, butil, kasuotan, mga sasakyan, at maging ang kanyang mga anak at lahi.

Verse 19

तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः

Gayundin, ang iba pang mga imbakan ng yaman (mga yaman-yamanin) ay dapat panatilihin; at ang mga mamamayan—kahit may hilig sa bisyo—ay dapat pigilan at disiplinahin. Ang pag-iingat sa bayan sa oras ng sakuna ay nakasalalay sa kabang-yaman at sa kapangyarihang magparusa.

Verse 20

दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैर् इति ग , घ , छ , झ , ञ च स्वचरैर् इति ज विफले इति घ , झ , ञ च पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः

Sa pariralang “dṛṣṭi-vaktra-viceṣṭitaiḥ” ay tinutukoy ang mga titik na ga, gha, cha, jha at ña; sa “svacaraiḥ” ay ang titik na ja; sa “viphale” ay ang mga titik na gha, jha at ña. Dagdag pa, ang mga taga-lungsod at iba pa ay tumutulong dito dahil sa pag-asa/pagkanlong: sa panahon ng sakuna, pananahimik, digmaan, pagligtas sa bayan, at sa pagpili ng kaibigan at kaaway.

Verse 21

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः

Kapag may pagkukulang sa pamamahala na dulot ng mga sāmanta (mga piyudal na pinuno) at iba pa, dapat itong pawiin—kasama ang sakunang sumusunod mula sa gayong kamalasan. (Dapat tiyakin ng hari) ang pagtaguyod sa mga lingkod, ang pagbibigay ng mga kaloob, at ang pagtiyak sa bayan at mga kapanalig.

Verse 22

धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः

Ang pagkakaiba-iba ng mga layunin gaya ng dharma at kāma, at ang wastong paghahanda at pagpapalamuti ng mga kuta—lahat ng ito’y pinananatili ng kabang-yaman; kapag napahamak ang kabang-yaman, naglalaho ang mga ito. Sapagkat ang kapangyarihan ng hari ay nakaugat sa kabang-yaman.

Verse 23

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्

Sa pamamagitan ng daṇḍa (kaparusahan), dapat tiyakin ng hari: ang wastong pag-aayos ng kaibigan at kaaway, ang pagkamal ng lupain at ginto, ang pagdurog sa mga kaaway, at ang mabilis na pagtupad kahit sa malalayong gawain—sa gayon ay inaalis niya ang mga kapahamakan na bunga ng kaguluhan.

Verse 24

सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्

Sa pamamagitan ng yaman at mga katulad na paraan, dapat patatagin ang mga kapanalig at mapuksa rin ang kaaway; dapat tiyakin ang pagtulong ng kapanalig sa pamamagitan ng mga handog at iba pa, at iligtas ang kapanalig mula sa kanyang kapahamakan.

Verse 25

राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च

Dapat parusahan ng hari ang taong nalululong sa bisyo dahil sa pagpapabaya o pagbaluktot sa mga tungkuling panghari; at dahil sa kalupitan sa pananalita at sa pagpaparusa sa katawan; gayundin dahil sa pagdungis sa yaman (pandaraya sa pananalapi).

Verse 26

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता

Ang pag-inom, ang pagkahumaling sa babae, ang pangangaso, at ang pagsusugal ay mga bisyo ng hari; gayundin ang katamaran, katigasan ng ulo (pagiging matigas), kayabangan, kapabayaan, at pagkadoble-kara (panlilinlang).

Verse 27

इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते

Kaya nga, ang naituro na noon ay inaalala bilang “vyasana” (kapahamakan) na may kaugnayan sa mga ministro; at ang tagtuyot (anāvṛṣṭi), kasama ang mga pagdurusang gaya ng pang-aapi at iba pa, ay ipinahahayag na kapahamakan ng kaharian/estado.

Verse 28

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते

Kapag ang mga makinang pangdepensa, mga pader at mga moat ng kuta ay nasira; kapag kapos sa sandata; at kapag ito’y hawak lamang ng isang garison na nanghihina—ang kalagayang ito ay tinatawag na “durgavyasana” (kapahamakan ng kuta).

Verse 29

व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते

Ang kabang-yaman ay sinasabing nasa “koṣavyasana” (kapahamakan ng kabang-yaman) kapag ito ay: (i) nagastos na, (ii) nawaldas at naubos, (iii) hindi napalalago (walang kita), (iv) hindi naiipon, (v) nadungisan o nabulok sa katiwalian, at (vi) naipagkatiwala sa “dara,” ibig sabihi’y nasa kamay ng kababaihan o mga umaasa sa loob ng sambahayan.

Verse 30

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः, मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं

Ang sinumang nahahadlangan, napapaligiran, hindi iginagalang o pinapahiya ay dapat patatagin at alalayan (at iba pa). Ang pangwakas na pagbasa na, “dapat siyang iligtas mula sa kapahamakan na iyon sa pamamagitan ng isang kaibigan,” ay wala sa edisyong Chapu. (Dapat ding tulungan) ang walang-kaya, ang maysakit, ang pagod na pagod, ang nagmula sa malayo, o ang bagong dating.

Verse 31

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च

Siya’y lubusang nauubos, nahahadlangan at napapabagsak; ang kanyang pangunahing lakas ay nababali. Pagkaraan, siya’y nilalamon ng kawalang-pag-asa sa kanyang mga inaasahan, at ang natamo ay nagiging huwad (o lubhang nakadidismaya) nga.

Verse 32

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च

Gayundin, ang banyagang bagay (tulad ng dulo ng palaso/tinik) na naibaon sa loob ng mahalagang lukab, at ang sugat na naputol ang mahahalagang himaymay na sumusuporta, at ang sugat na winasak ang ugat o saligan—ang mga ito’y itinuturing na wala nang pag-asa sa paggaling.

Verse 33

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते

Ang ari-ariang natipon nang walang tunay na may-ari, ang mga bagay mula sa imbakan na nabasag o pinakialaman, at ang yaman na nakuha sa sapilitang pag-agaw—ang mga ito’y tinatawag na “kapahamakan na mula sa lakas” (balavyasana).

Verse 34

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्

Ang kaibigang dinadaganan ng tadhana, o napasailalim sa lakas ng kaaway, at nababalot ng pagnanasa, galit, at iba pa—ang gayong tao, dahil sa maling sigasig, ay nagiging kaaway.

Verse 35

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः

Mula sa galit nagmumula ang pagkasira ng yaman; at ang kabagsikan ay lumilitaw sa pananalita at sa pagpaparusa. Mula sa pagnanasa nagmumula ang pangangaso at pagsusugal; ang mga bisyo ay pag-inom at paghabol sa babae (pagkababaihan).

Verse 36

वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः

Ang kabagsikan ng pananalita ay isang mabigat na kasalanan sa daigdig—nagpapakilos ng di-kailangang pangamba at walang naidudulot na kapakinabangan. Kaya ang hari ay dapat magpataw ng angkop na parusa rito ayon sa wastong katuwiran.

Verse 37

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं

Ang haring malupit sa parusa at pamimilit ay nagdudulot ng sindak sa mga tao; at ang mga taong natatakot ay napapapunta sa kanlungan ng kaniyang mga kaaway.

Verse 38

विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः

Kapag lumakas ang mga kaaway, sila nga ay nagiging sanhi ng kapahamakan. At upang tuligsain ang dapat tuligsain, ang pagtalikod at pagwawaksi nito ng dakilang tao ay isang mabigat na simulain.

Verse 39

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः

Ang mga nakaaalam sa tunay na simulain ng pamamahala ay nagsasabi ng ‘mga pagkasira ng yaman’ nang ganito: mula sa pag-inom ay nawawala ang pag-unawa sa tungkulin at gawain; mula sa pangangaso ay dumarating ang pinsala; at mula sa mga kaaway ay dumarating ang pagkapuksa.

Verse 40

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं

Upang mapawi ang pagod, maaaring mangaso sa loob ng kagubatang maharlika na binabantayan. Ngunit sa pagsusugal ay sumisibol ang pag-asa at mga katulad nito, at winawasak nito ang dharma, yaman, at maging ang buhay—nagbubunga ng alitan at iba pang kasamaan.

Verse 41

कालातिपातो धर्मार्थपीरा स्त्रीव्यसनाद्भवेत् पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः

Mula sa pagkahumaling sa kababaihan ay dumarating ang pag-aaksaya ng panahon at ang pagkapinsala ng dharma at artha; mula sa bisyo ng pag-inom ay dumarating ang pagkasira ng buhay at ang kawalan ng kakayahang magpasya kung alin ang dapat at di-dapat gawin.

Verse 42

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं

Ang bihasa sa paglalatag ng kampong militar at nakauunawa sa mga palatandaan ay magwawagi sa kaaway. Sa pinakasentro ng kampo ilagay ang tirahan ng hari, kasama ang kabang-yaman.

Verse 43

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्

Kapag nabuo na ang pormasyon na parang koronang pumapalibot, ilagay nang sunod-sunod ang mga puwersang binubuo ng mga kasapi ng gild, mga kaibigang kapanalig, mga pangkat mula sa kaaway na nabihag o napilit, at mga kawal na mula sa gubat, upang mapalibutan ang palasyo ng hari sa lahat ng panig.

Verse 44

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि

Sa gabi, isang pangkat ng hukbo—ganap na armado at pinangungunahan sa unahan ng kumander—ay dapat magpatrulya sa labas, gumagalaw nang pabilog at binabantayan din ang mga sangandaan/liwasan.

Verse 45

वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः

Dapat niyang tiyakin ang mga ulat mula sa sarili niyang mga ahente na naglalakbay sa hangganan at mga rutang pangharapan; at ang lahat—lumalabas man o pumapasok—ay dapat masusing bantayan at kilalanin.

Verse 46

सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्

Sāma (pakikipagkasundo), dāna (pagbibigay o pang-udyok), bheda (pagpapalayo at paghahati), daṇḍa (parusa o lakas), upekṣā (madiskarteng pagwawalang-bahala), indra-jāla (ilusyon o salamangka), at māyā (mapanlinlang na paraan)—ito ang pitong pamamaraan; dapat itong ilapat ng marunong ayon sa nararapat upang matamo ang layon.

Verse 47

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात् मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं

Ang sāma (pakikipagkasundo) ay itinuturing na apat ang anyo: (1) pag-alaala at pagpupuri sa mga pabor o kabutihang natanggap o nagawa, (2) pagsasalaysay ng mga gawaing nakatutulong, (3) pagbanggit sa ugnayan at mga tali ng pagkakamag-anak o pakikipag-ugnay, at (4) pakikipag-usap nang banayad at magalang.

Verse 48

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः

Kapag may dumating (bilang namamanhik o panauhin), yaong nagbibigay ng marangal na pagharap (darśana) at, sa pamamagitan ng salita, iniaalay ang kaloob na nagsasabing, “Iyo ito; ako’y iyo,” at saka isinusuko ang yamang napasakamay—siya’y itinuturing na mataas, mababa, o katamtaman ang antas, ayon sa paraan at diwa ng pag-aalay.

Verse 49

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं

Pagkaraan nito, nararapat: (i) magbigay ng ganting-kaloob sa taong iyon, (ii) magpahayag ng pagsang-ayon at pag-apruba sa tinanggap, (iii) magbigay ng yaman o bagay na hindi pa naibibigay noon, at (iv) hikayatin ang kusang pagtanggap (hindi sapilitan o dahil sa pamimilit/paghingi).

Verse 50

देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा

Ang dāna (pagkakaloob) ay inaalala na limang uri: (1) deya—tuwirang kaloob, (2) pratimokṣa—kaloob para sa paglaya/pagtubos, (3) dāna—ang gawa ng pagbibigay, (4) pag-aalis ng pag-ibig na nakakapit at pagkapit (sneha-rāga-apanayana), at (5) paglikha ng galak at sigla (saṃharṣa-utpādana).

Verse 51

मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः

Ang mga bihasa sa agham ng paglikha ng alitan ay nagsasaad na ang “bheda” (paghahati o paglalayo) ay pag-uudyok na magbanggaan ang isa’t isa, at inaalala na tatlong uri. Gayundin, ang sapilitang pagpigil (dama) ay tatlo: pagpatay, pagsamsam ng ari-arian, at panliligalig o pagpapahirap.

Verse 52

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते

Maging hayagan man o palihim ang pagkilos, dapat umiwas sa mga kinapopootan ng bayan; sapagkat kapag napuksa ang gayong mga tao, napapawi ang loob ng madla, at ang pag-aalay ng mga bolang pagkain (piṇḍa) para sa kanila ay itinuturing na nararapat.

Verse 53

परिवेशयेदिति ख तथैव सुप्रवर्तनमिति ज , ट च विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे

“Dapat niyang ipaligid (ang mga ito)”—ganyan ang pagbasa sa Kha; gayundin, “dapat niyang pasulungin nang maayos ang (pwersa) / ipasok sa mabuting pagsalakay”—ayon sa mga pagbasa sa Ja at Ṭa. Lalo na sa paggamit ng mga lihim at estratehikong paraan, dapat pabagsakin ang mga kaaway sa pamamagitan ng sandata at iba pa. Ngunit hindi kailanman dapat pumatay ng isang brāhmaṇa dahil lamang sa kapanganakan; sa halip, dapat siyang mapasailalim sa pamamagitan ng pakikipagkasundo (sāma) at ng angkop na kabayarang pag-aayos.

Verse 54

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः

Kapag namamasdan ang mga isipan na wari’y pinapahiran (ng pagnanasa o pagkalito), at nakikita ang masama na tila umiinom ng nakapipinsala, dapat gamitin ang mapagkasundong, kaaya-ayang pananalita—na parang lumulunok ng amṛta, ang nektar.

Verse 55

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा

Ang taong naparatangan nang hindi totoo; ang sakim sa yaman; ang tinawag ngunit hinamak; ang napopoot sa hari; at gayundin ang labis na marahas at mapagmataas—ang mga ganitong tao ay dapat pagdudahan bilang maaaring maging kaaway.

Verse 56

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः

Ang taong naputol ang pagtaguyod sa dharma, kāma, at artha; ang galit; ang mapagmataas; ang napahiya; ang iniwan nang walang dahilan; at maging ang nakapagtanim na ng poot—ang gayong tao rin ay maaaring mapayapa sa pamamagitan ng pakikipagkasundo.

Verse 57

हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्

Ang sinumang inagawan ng yaman at asawa, at ang karapat-dapat parangalan ngunit hindi nabigyan ng wastong paggalang—kapag natagpuang naninirahan sa kampo ng kaaway at laging mapaghinala, dapat silang gamitin upang magpasiklab ng pagkakawatak-watak doon.

Verse 58

आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत् सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं

Dapat niyang parangalan ang mga dumating sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga kanais-nais na pag-aasikaso at kaloob, at payapain din ang sariling mga tao. Dapat sundin ang sāma (pakikipagkasundo) bilang pangunahing landas, ngunit kung kailangan ay magpakita ng lubhang nakapanghihilakbot na sindak—anyo ng mahigpit na kapangyarihan—upang hadlangan ang banta.

Verse 59

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते

Ang sāma (pakikipagkasundo), dāna (pagkakaloob), māna (pagpupugay), at bheda (pagpapabaha-bahagi) ay ipinahayag na mga paraan ng patakaran. Ang pagkakaibigan, kapag minsang napabagsak, ay guguho at magkakawatak—gaya ng kahoy na kinain ng anay.

Verse 60

त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्

Ang may tatluhang kapangyarihan ng estado at marunong sa lugar at panahon ay dapat magpabagsak sa mga kaaway sa pamamagitan ng parusa. Ngunit ang higit na ginagabayan ng pagkakaibigan at mabuting layon ay dapat mapagtagumpayan sa pamamagitan ng sāma (pakikipagkasundo).

Verse 61

लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः

Mapagtagumpayan ang sakim at ang nanghihina sa pamamagitan ng dāna (pagkakaloob); panatilihing nasa ayos ang mga kapanalig sa pamamagitan ng pag-aalinlangan sa isa’t isa; pigilan ang masasama sa pagpapakita ng kapangyarihan ng parusa; at payapain ang sariling lupon—mga anak, kapatid, at iba pa—sa pamamagitan ng sāma (pakikipagkasundo).

Verse 62

दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान् सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्

Sa pamamagitan ng mga handog at ng pagpapasibol ng pagkakahati, dapat pamahalaan ang mga pinunò ng hukbo, ang mga mandirigma, at ang mga kaugnay ng kanayunan at mga pangkat nito; at ang mga basalyo sa hanggahan at mga liping-gubat ay harapin sa pamamagitan ng paghahati at parusa; ang mga nagkasala ay dapat tratuhin sa pag-uuri at pagpaparusa.

Verse 63

देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः

Ngunit kapag ang mga tao ay nagsasagawa ng pagsamba sa loob (ng santuwaryo o looban) sa imahen ng diyos, sa gabi ay lilitaw ang isang lalaking nakadamit-pambabae, na nagdudulot ng isang kababalaghang tanawin.

Verse 64

दानभेदैश् चैव मुख्यान् पौरानिति ज वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं

At sila’y inuuri ayon sa iba’t ibang handog, gayundin bilang mga pangunahing uri ng ‘paura’; kaya inilalarawan ang mga anyong-katangian ng vetāla, olkā, piśāca, at pati ng mga śiva (isang uri ng nilalang). Taglay nila ang kakayahang mag-anyong-loob, at magpaulan ng sandata, apoy, bato, at tubig.

Verse 65

तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां

“Kadiliman, hangin, apoy, ulap”—ganyan ang di-taong (makalangit) na māyā. Sa pag-aanyong babae, pinabagsak ni Bhīma si Kīcaka.

Verse 66

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया

Sa kalagayan ng kawalang-katarungan, kapahamakan, o digmaan, ang hindi pagpigil sa taong sumugod na sa pagkilos ay itinuturing na may-salang «pagpapabaya»; at bilang halimbawa, maging ang isang kapatid ay napabayaan ni Hiḍimbā.

Verse 67

मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां

Ang paglitaw ng mga kababalaghang (at masamang) tanawin—gaya ng dilim na mula sa ulap, ulan, apoy, at mga bundok—gayundin ang kakaibang pagkakapuwesto ng mga hukbo, at ang pagkakita sa mga puwersang may dalang watawat (sa di-karaniwang paraan), ay dapat ituring na mga palatandaan.

Verse 68

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्

Dapat magbalangkas ng isang indrajāla (pagpapakitang-anyo ng ilusyon) na magpapakita sa mga kaaway na tila tunay ang mga naputol, nahati, o nadurog—maging yaong mga pumanaw na—na para bang gumagalaw pa, upang lituhin at pabagsakin ang panig na kalaban.