Adhyaya 239

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं राम उवाच मण्डलं चिन्तयेत् मुख्यं राजा द्वादशराजकं अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परं

Kaya nito, sa Agni Mahāpurāṇa, ang ika-238 na kabanata ay tinatawag na “Rājadharma (Mga Tungkulin ng Hari).” Ngayon ay nagsisimula ang ika-239 na kabanata, “Ṣāḍguṇya (ang anim na hakbang ng patakarang panlabas).” Wika ni Rāma: Dapat pagnilayan ng hari, bilang pangunahing bagay, ang bilog ng mga hari (rāja-maṇḍala) na binubuo ng labindalawang hari: ang kaaway; ang kakampi ng kaaway; ang kakampi ng kakampi ng kaaway; ang kakampi; ang kakampi ng kakampi; at ang mga nasa ibayo pa nito nang sunud-sunod.

Verse 2

राज्यं राष्ट्रञ्चेति ख , छ , ञ च लक्षयेदिति ञ तथारिमित्रमित्रञ्च विजिगीषोः पुरः स्मृताः पार्ष्णिग्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरं

Ang “kaharian” at “nasasakupan/teritoryo” ay dapat maunawaan (bilang mga kaugnay na kategorya) ayon sa mga palatandaang tradisyonal. Gayundin, ang kaaway, ang kakampi ng kaaway, at ang sariling kakampi ay sinasabing nasa unahan ng nagnanais manakop (vijigīṣu). Ang “tagahawak sa sakong” (pārṣṇigrāha) ay itinatakdang nasa likuran niya, at ang “manggugulo/mananalakay” (ākranda) ay kasunod pagkatapos nito.

Verse 3

आसारावनयोश् चैवं विजगीषाश् च मण्डलं अरेश् च विजिगीषोश् च मध्यमो भूम्यनन्तरः

Kaya nito, para sa haring naghahangad ng pananakop (vijigīṣu), ang bilog (maṇḍala) ay binubuo ng mga karatig na pinuno—kapwa mga kakampi at mga kaaway. At ang “haring panggitna” (madhyama) ay yaong ang lupain ay tuwirang magkadikit, na nasa pagitan ng kaaway (ari) at ng naghahangad manakop (vijigīṣu).

Verse 4

अनुग्रहे संहतयोर् निग्रहे व्यस्तयोः प्रभुः मण्डलाद्वहिरेतेषामुदासीनो बलाधिकः

Sa pagbibigay ng pabor, ang panginoong naghahari ay dapat makitungo sa mga nagkakaisa; sa pagpigil o pagpaparusa, sa mga nagkakahiwa-hiwalay. Ang haring neutral, na nasa labas ng bilog (mandala) ng mga estado, ay higit sa kanila sa lakas.

Verse 5

अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च बुधे प्रभुः सन्धिञ्च विग्रहं यानमासानदि वदामि ते

O marunong, upang pangalagaan at paunlarin kapwa ang mga nagkakaisa at ang mga nagkakahiwa-hiwalay, itinuturo ito ng Panginoon (ang soberano). Ipaliwanag ko sa iyo ang sandhi (kasunduan), vigraha (pagkamuhi/digmaan), yāna (pagmamartsa o ekspedisyon), āsana (pananatiling nakahimpil), at iba pang hakbang ng patakaran.

Verse 6

बलवद्विग्रहीतेन सन्धिं कुर्याच्छिवाय च कपाल उपहारश् च सन्तानः सङ्गतस् तथा

Para sa kapakanan ng kabutihan (śiva), dapat makipagkasundo (sandhi) kahit sa makapangyarihang mananalakay. Dapat ding maghandog ng kapāla (bungo) bilang alay na kaloob; at tiyakin ang pagpapatuloy ng lahi at ang pagkakabuklod ng alyansa.

Verse 7

उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः अदृष्टनर आदिष्ट आत्मापि स उपग्रहः

Ang ‘upanyāsa’ (paglalahad ng paksa), ‘pratīkāra’ (panlunas o kontra-hakbang), ‘saṁyoga’ (pagkakaugnay o pagsasanib), ‘puruṣāntara’ (ibang tao/paglipat ng papel), ‘adṛṣṭa-nara’ (di-nakikitang tao), ‘ādiṣṭa’ (inatasan o inutusan), at ‘upagraha’ (pantulong na paraan)—ito ang mga teknikal na uri; at ang “ātmāpi” ay nagsasaad na “maging ang sarili” ay kabilang bilang ahente o panig sa pag-uuring iyon.

Verse 8

परिक्रमस् तथा छिन्नस् तथा च परदूषणं स्कन्धोपयेयः सन्धिश् च सन्धयः षोडशेरिताः

Ang ‘parikrama’, ‘chinna’, at ‘paradūṣaṇa’, gayundin ang ‘skandhopayeya’ at ‘sandhi’—ay ipinahahayag bilang labing-anim na uri ng sandhi (mga dugtungan o juncture sa dula at tula).

Verse 9

परस्परोपकारश् च मैत्रः सम्बन्धकस् तथा उपहाराश् च चत्वारस्तेषु मुख्याश् च सन्धयः

Ang pagtutulungan sa isa’t isa, pagkakaibigan, pagbuo ng ugnayan, at pagbibigay ng handog—ang apat na ito ang pangunahing anyo ng alyansa (sandhi) sa kanila.

Verse 10

बालो वृद्धो दीर्घरोगस् तथा बन्धुवहिष्कृतः मौरुको भीरुकजनो लुब्धो लुब्धजनस् तथा

Isang bata, isang matanda, ang may matagal na karamdaman, at ang itinakwil ng mga kamag-anak; gayundin ang hangal, ang duwag, ang sakim, at ang nakikisama sa mga sakim.

Verse 11

विरक्तप्रकृतिश् चैव विषयेष्वतिशक्तिमान् अनेकचित्तमन्त्रश् च देवब्राह्मणनिन्दकः

Siya’y likas na lumilihis (sa wastong asal), ngunit labis na nalululong sa mga bagay na dinarama; ang kanyang payo’y pabagu-bago at maraming isip, at siya’y nanlalait sa mga diyos at sa mga brāhmaṇa.

Verse 12

दैवोपहतकश् चैव दैवनिन्दक एव च दुर्भिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसङ्कुलः

Siya’y tinamaan ng kapalaran, at siya rin ay nanlalait sa banal na kautusan; pinahihirapan ng sakuna ng taggutom, at nalulugmok sa mga kapahamakaang dumarating sa hukbong may sandata.

Verse 13

पुरःस्थिता इति ख , छ च मैत्रः सुखकरस्तथेति ग स्वदेशस्थो बहुरिपुर्मुक्तः कालेन यश् च ह सत्यधर्मव्यपेतश् च विंशतिः पुरुषा अमी

“Yaong mga nakatayo sa unahan”—gayon ang pagbasa sa kha at cha. “Ang taong palakaibigan ay gayundin tagapagbigay-ginhawa”—gayon ang pagbasa sa ga. “Ang nananatili sa sariling lupain ngunit maraming kaaway; ang pinalaya sa takdang panahon; at ang lumihis sa katotohanan at sa dharma”—ang mga ito’y kabilang sa dalawampung uri ng tao na binanggit dito.

Verse 14

एर्तैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात्तु केबलं परस्परापकारेण पुंसां भवति विग्रहः

Sa mga taong ganyan, huwag makipagkasundo o makipag-alyansa (sandhi); sa halip, panindigan lamang ang pakikipag-alitan (vigraha). Sapagkat sa mga tao, ang tunggalian ay nagmumula sa kapinsalaang ginagawa sa isa’t isa at sa maling gawa.

Verse 15

आत्मनो ऽभ्युदयाकाङ्क्षी पीड्यमानः परेण वा देशकालबलोपेतः प्रारभेतेह विग्रहं

Ang pinunong naghahangad ng sariling pag-unlad—o kaya’y ginugulo at pinipinsala ng kaaway—kapag taglay ang angkop na lugar, panahon, at lakas, ay nararapat magsimula rito ng pakikipag-alitan (digmaan, vigraha).

Verse 16

राज्यस्त्रीस्थानदेशानां ज्ञानस्य च बलस्य च अपहारी मदो मानः पीडा वैषयिकी तथा

Ang mada (pagkalasing/pagkahumaling) at māna (kayabangan) ay mga magnanakaw—nagnanakaw ng kaharian, ng babae (ibig sabihi’y mga ugnayan), ng lugar at lupain, at pati ng kaalaman at lakas; at gayundin, may pahirap na nagmumula sa mga bagay na pandama (viṣaya).

Verse 17

ज्ञानात्मशक्तिधर्माणां विघातो दैवमेव च मित्रार्थञ्चापमानश् च तथा बन्धुविनाशनं

Ang paghadlang sa kaalaman, sa panloob na lakas, at sa dharma; ang paghahari ng tadhana lamang; ang pagkawala ng pakinabang o yaman ng kaibigan; ang pagkapahiya; at ang pagkawasak ng mga kamag-anak—ang mga ito’y ibinibilang na mga kapahamakan.

Verse 18

भूतानुग्रहविच्छेदस् तथा मण्डलदूषणं एकार्थाभिनिवेशत्वमिति विग्रहयोनयः

Ang pagkaputol ng ugnayang pangkahulugan na dapat sana’y magkakaugnay, ang pagkasira ng “maṇḍala” o bilog na balangkas/sukat ng taludtod, at ang pagkahumaling na nakapako sa iisang kahulugan—ang mga ito ang sinasabing pinagmumulan ng vigraha (di-pagkakatugma/kakulangan) sa paglikha ng akda.

Verse 19

सापत्न्यं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजं वैरं पञ्चविधं प्रोक्तं साधनैः प्रशमन्नयेत्

Ang pagkapoot ay sinasabing may limang uri: mula sa tunggalian (sa kapwa-asawa/katunggali), mula sa ari-arian o lupa, mula sa kababaihan, mula sa pananalita, at mula sa pagkakasala. Dapat itong payapain sa angkop na paraan.

Verse 20

किञ्चित्फलं निष्फलं वा सन्दिग्धफलमेव च तदात्वे दोषजननमायत्याञ्चैव निष्फलं

Ang isang gawa ay maaaring magbunga ng kaunti, o walang bunga, o bunga na may pag-aalinlangan; agad itong nagbubunga ng kapintasan, at sa hinaharap ay mapatutunayang walang saysay din.

Verse 21

आयत्याञ्च तदात्वे च दोषसञ्जननं तथा अपरिज्ञातवीर्येण परेण स्तोभितो ऽपि वा

Nagbubunga ito ng kapintasan kapwa sa hinaharap at sa kasalukuyan; gayundin, kahit mapukaw o maudyukan ng iba na hindi pa natitiyak ang tunay na lakas, hindi dapat kumilos nang padalus-dalos.

Verse 22

परार्थं स्त्रीनिमित्तञ्च दीर्घकालं द्विजैः सह अकालदैवयुक्तेन बलोद्धतसखेन च

Para sa kapakinabangan ng iba, at dahil sa kababaihan bilang sanhi (ng pagkakasangkot), sa mahabang panahon—napapaloob ang tao sa pakikisama sa mga dvija (Brahmin); at gayundin sa pakikipagkaibigan sa kaibigang nalalasing sa lakas at itinutulak ng kapalarang hindi napapanahon.

Verse 23

आत्मन इत्य् अदिः, विग्रहमित्यन्तः पाठः गपुस्तके नास्ति अवहार इति घ ज्ञानार्थशक्तिधर्माणामिति ञ तदात्वे फलसंयुक्तमायत्यां फलवर्जितं आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा

Ang “Ātmana” ang pagbasa sa simula; ang pagbasa na nagtatapos sa “vigraham” ay wala sa manuskritong Ga. (Isa pang baryante ay) “avahāra” sa manuskritong Gha; at “jñānārthaśaktidharmāṇām” sa manuskritong Ña. Ang bagay na kaugnay ng agarang bunga (tadātva-phala) ay walang bungang panghinaharap (āyati-phala); at ang kaugnay ng bungang panghinaharap ay wala ring agarang bunga.

Verse 24

इतीमं षोडशविधन्नकुर्यादेव विग्रहं तदात्वायतिसंशुद्धं कर्म राजा सदाचरेत्

Kaya nito, matapos isaalang-alang ang labing-anim na pagsasaalang-alang na ito, hindi dapat magsimula ng digmaan ang hari; sa halip, dapat siyang laging kumilos nang dalisay, isinasaalang-alang ang kasalukuyang kalagayan at ang magiging bunga sa hinaharap.

Verse 25

हृष्टं पुष्टं बलं मत्वा गृह्णीयाद्विपरीतकं मित्रमाक्रन्द आसारो यदा स्युर्दृढभक्तयः

Matapos tantiyahin na ang lakas ng kakampi ay masigla, sagana sa suplay, at matibay, saka isagawa ang panlaban na kabaligtaran (baligtad na estratehiya laban sa kanya); at kapag may mga sigaw ng pagdadalamhati at biglang bugso ng kapahamakan, kumilos kapag ang sariling mga tagasunod ay matatag sa debosyon at katapatan.

Verse 26

परस्य विपरीतञ्च तदा विग्रहमाचरेत् विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयाथ प्रसङ्गतः

Kapag ang landas ng kalaban ay naging salungat sa kapakinabangan ng sarili, saka dapat isagawa ang pakikidigma. Matapos munang putulin ang ugnayan, saka gumawa ng kasunduan; at gayundin, maaari ring muling makipag-alyansa ayon sa pangangailangan ng kalagayan.

Verse 27

उपेक्षया च निपुणैर् यानं पञ्चविधं स्मृतं परस्परस्य सामर्थ्यविघातादासनं स्मृतं

At sa patakaran ng upekṣā (madiskarteng pagwawalang-bahala), ipinahayag ng mga bihasa na ang yāna (pagmamartsa/ekspedisyon) ay limang uri. Ang āsana (pananatiling nakahimpil/pagkakampo) ay sinasabing nagmumula sa kalagayang ang lakas ng magkabilang panig ay nagkakahadlangan sa isa’t isa.

Verse 28

अरेश् च विजगीषोश् च यानवत् पञ्चधा स्मृतम् बलिनीर्द्विषतोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन्

Para sa hari at sa naghahangad manakop, itinuturo ang yāna (pagmamartsa/ekspedisyon) bilang limang anyo. Kapag humaharap sa dalawang kapangyarihang kaaway, siya—na may lakas—ay magtalaga ng kanyang layon sa pamamagitan ng pananalita, inilalagay ang sarili sa pagitan ng dalawang kaaway.

Verse 29

द्वैधीभावेन तिष्ठेत काकाक्षिवदलक्षितः उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरं

Dapat siyang manatili sa tindig ng dalawang patakaran (dvaidhībhāva), itinatago ang layon na parang “mata ng uwak” na wari’y tumitingin sa magkabilang panig; at kapag nagtagpo ang dalawang panig, kumampi siya sa mas malakas.

Verse 30

यदा द्वावपि नेच्छेतां संश्लेषं जातसंविदौ तदोपसर्पेत्तच्छत्रुमधिकं वा स्वयं व्रजेत्

Kapag ang dalawang panig—bagaman nagkakaugnay na at may kaalaman sa isa’t isa—ay ayaw pa rin ng mahigpit na pag-iisa (alyansa), dapat lapitan ang kaaway na iyon upang makipag-ugnayan; o kung hindi, pumunta sa mas malakas kaysa sa kaaway upang humingi ng saklolo.

Verse 31

उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः कुलोद्धतं सत्यमार्यमासेवेत बलोत्कटं

Kapag dinudurog ng mas malakas na kapangyarihan at wala nang lunas o panlaban, dapat siyang kumapit sa isang marangal na maharlikang may mataas na angkan at impluwensiya—tapat at kagalang-galang—na makapangyarihan sa lakas.

Verse 32

तद्दर्शनोपास्तिकता नित्यन्तद्भावभाविता तत्कारितप्रश्रियता वृत्तं संश्रयिणः श्रुतं

Ang debosyon na nahahayag sa paghahangad ng Kanyang darśana at pagsamba, ang palagiang pagkalubog ng loob sa mismong kalagayan ng Kanya, at ang kababaang-loob na bunga ng mga gawa para sa Kanya—ito ang itinuturing na asal ng taong nagkanlong (sa Kanya), ayon sa tradisyon.