Adhyaya 238

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः राजधर्माः राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa nagwakas ang kabanatang tinatawag na “Aral ni Rāma sa Pamamahala,” ang ika-237 kabanata. Ngayon ay nagsisimula ang Kabanata 238, “Mga Tungkulin ng mga Hari.” Sinabi ni Rāma: “Ang hari (pinuno), ang mga ministro, ang lupain at mamamayan, ang kuta, ang kabang-yaman, ang hukbo, at ang kakampi (kapangyarihang kaibigan)—ang pitong sangkap na ito na nagkakatuwang at nagsusuportahan sa isa’t isa ang tinatawag na kaharian (estado).”

Verse 2

स्वसमृद्धिष्वित्यादिः, मीनव्रतचरिष्णुतेत्यन्तः ज पुस्तके नास्ति राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता

“Mula sa ‘sa sariling kasaganaan…’ at nagtatapos sa ‘…ang tumutupad sa panatang-isda (mīna-vrata)’—ang bahaging ito ay wala sa manuskritong ‘ja’. Ang kaharian/teritoryo (rāṣṭra) ang pangunahing sangkap ng isang estado; dapat laging pangalagaan ang mga paraan (yaman at kasangkapan) na nagpapanatili nito—isinasaalang-alang ang angkan, asal, edad, tibay ng loob/katatagan, pagkakawanggawa, at mabilis na pagpapatupad bilang mga batayan ng karapat-dapat.

Verse 3

अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता

Ang katapatan na hindi sumasalungat ang salita at gawa, ang pagkapit sa katotohanan, ang paglilingkod sa matatanda, ang pagtanaw ng utang na loob, ang pagkakalooban ng banal na kapalaran, ang talino, at ang pagkakaroon ng marangal (di-mababang) samahan—ito ang mga birtud.

Verse 4

शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता

At (dapat taglayin) ang kakayahang pamahalaan at pasunurin ang mga karatig na samanta, gayundin ang matatag na katapatan; ang malayong pagtanaw at sigasig na pagkilos; ang kalinisan ng asal; at ang malinaw na mga palatandaang hayag ng mabuting pagkatao.

Verse 5

विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं

Ang pagkamapagpakumbaba, ang pagiging makatarungan ayon sa dharma, at ang asal na tulad ng banal na sadhu—ito ang mga katangian ng isang hari; (siya’y) mula sa bantog na angkan, hindi malupit, tagapagbuklod na nag-iingat sa pagkakaisa ng bayan, at malinis.

Verse 6

कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी

Ang panginoon ng lupa (ang hari) ay dapat magtalaga bilang tagapaglingkod ng isang taong mapagmatyag at marunong makipagtulungan, mahusay magsalita, may tiwala sa sarili, may alaala sa tungkulin, masigla, malakas, at may pagpipigil-sa-sarili.

Verse 7

नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया

Ang tagapagdala ng daṇḍa (tagapangasiwa ng katarungan) ay dapat bihasa sa daṇḍa (disiplin ng parusa), sinanay sa mga sining at kasanayang praktikal na natamo, may tibay laban sa mapanirang paratang at pag-uusig, at marunong sa mga panlaban sa bawat uri ng kasamaan.

Verse 8

प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित् गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्

Dapat siyang maging tagamasid sa mga nagaganap na gawain, nakauunawa sa tunay na mga prinsipyo ng pakikipag-alyansa at pakikipag-alitan, marunong sa paggamit at pag-ikot ng lihim na payo, at bihasa sa wastong paghahati ng lugar at panahon.

Verse 9

आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः

Dapat siyang maging tagapagkamit ng yaman sa tamang paraan, tagapaglaan nito nang wasto, at nakakakilala sa karapat-dapat na tatanggap—malaya sa galit, kasakiman, takot, pagtataksil, pagkukunwari, at pabagu-bagong isip.

Verse 10

परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः

Siya’y malaya sa pagpapahirap sa kapwa at sa paninirang-puri; nalampasan na ang inggit, selos, at kasinungalingan; puspos ng payo ng mga nakatatanda; may kakayahan, at ang anyo at asal ay kaaya-aya at banayad.

Verse 11

गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः

Ang mga matatag sa debosyon sa kabutihan, puspos ng panloob na yaman at mabubuting katangian, ay inaalala bilang tunay na mararangal—malinis ang asal, matapang, may pinag-aralan, at mapagmahal ang kalooban.

Verse 12

एत् सदेत्यन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति तद्वच्च दृढभक्तितेति ग कृतशिल्पः स्ववग्रह इति घ , ञ च सर्वदुष्टप्रतिग्रह इति ख , घ , छ च परच्छिद्रान्ववेक्षी चेति घ , ञ च गुणवन्तो ऽनुगामिन इति ग दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः

Ang mga ministro (saciva) ang tagapagpatupad ng patakaran ng hari sa pamamahala at pagpaparusa (daṇḍanīti). Dapat silang may matatag na pangangatawan at anyo, bihasa sa mga gawain ng kaharian, may mabuting angkan at asal, at sanay sa mga sining at kasanayang praktikal.

Verse 13

वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः

Dapat siyang maging mahusay magsalita at matapang, malinaw ang pagtanaw, masigasig at may wastong paghatol; walang kayabangan at walang pabagu-bago; palakaibigan, matiisin sa hirap, at malinis ang asal.

Verse 14

सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः

Taglay ang katotohanan, dangal, tibay ng loob, katatagan, sariling impluwensiya at mabuting kalusugan; sinanay sa mga sining at gawain-kamay, mahusay at episyente, matalino, at may matibay na pag-alaala at pagpipigil—ganyan ang huwarang tao.

Verse 15

दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः

Dapat siyang may matatag na katapatan at hindi kumikilos ayon sa sariling bugso; maging tagapayo kahit sa pakikitungo sa mga kaaway. Dapat may mapagkakatiwalaang alaala sa mga bagay na ayon sa layunin, marunong kumilala ng isip ng tao, at may matibay na katiyakan sa kaalaman.

Verse 16

दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः

Ang katatagan at ang pag-iingat sa lihim ng payo ay ipinahahayag na kagalingan ng isang ministro. At ang paring-hari (purohita) ay dapat bihasa kapwa sa Tatlong Veda (trayyā) at sa agham ng pamamahala at pagpaparusa (daṇḍanīti).

Verse 17

अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्

Ang marunong na hari ay dapat magsagawa ng mga ritwal na pampayapa at nagbibigay-kasaganaan ayon sa Atharvaveda, kasama ang mga dalubhasa sa kaalamang iyon, para sa kapakanan at mabuting asal ng kanyang mga ministro.

Verse 18

चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं

Dapat suriin ang dalawang katangian: malinaw na pag-unawa (matalas na pagtanaw) at kasanayang praktikal; at mula sa sariling mga kamag-anak ay alamin ang angkan, katayuan sa lipunan, at pagiging mapagkakatiwalaan o tala ng nagawa.

Verse 19

परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा

Bago italaga ang isang tao, suriin ang tatlong katangian: husay sa mga gawain, tunay na kaalaman, at matatag na pagtitiyaga; at subukin din ang dating asal at ang mabuting kalooban—ang masayang katapatan.

Verse 20

कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां

Sa disiplinadong sining ng pagbuo at paghahatid ng salaysay, dapat linangin: kahusayan sa pananalita, katotohanan sa pagsasalita, sigasig, kapangyarihang manghikayat, at pagtitiis sa mga hirap.

Verse 21

धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत् भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः

Kilalanin ang tatag at paglingap, at ang pagiging matibay sa oras ng kapahamakan; at mula sa pakikitungo sa araw-araw ay malaman ang debosyon, pakikipagkaibigan, at kalinisan ng asal.

Verse 22

कृतशीलश्चेति ज चिन्तको ज्ञाननिश् चय इति ग परीक्षेत गुणत्रयमिति ज प्रतिभां तथेति ज स्वजनेभ्य इत्य् आदिः, क्लेशसहिष्णुतामित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं

Mula sa mga kasamang nakatira (malalapit na kasama), dapat makamit ang lakas, tapang, mabuting kalusugan, at mabuting asal; gayundin ang kababaang-loob na walang pagmamataas at ang katatagang hindi pabagu-bago—at kahit sa gitna ng mga kaaway, ang pagiging hindi napag-uusapan (hindi nagiging tanyag sa masama).

Verse 23

प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः

Dapat malaman nang tuwiran (mula sa hayag) ang kapwa kagalingan at kababaan; sapagkat saanman, ang nakatagong pag-andar ng mga katangian ay nahihinuha mula sa kanilang bunga.

Verse 24

शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता

Ang lupang pinagpala ay yaong sagana sa ani at yamang-mina, kapaki-pakinabang sa mga baka, masagana sa tubig, at kaugnay o napapaligiran ng mga pamayanang may kabutihan at merito.

Verse 25

रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये

Ang isang pook ay pinupuri bilang nagdudulot ng masaganang kasaganaan kapag ito’y kaaya-aya, may lakas na tulad ng elepante, may tubig, matibay na lupa at mga daan, at hindi dinadalaw ng mapaminsalang espiritu ng mga “ina-diyosa.”

Verse 26

शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः

Siya’y karaniwang nakikisalamuha sa mga Śūdra, mga artesano, at mga mangangalakal; nagsasagawa ng malalaking gawain, nakatuon sa pagsasaka at lakas; mapagmahal, mapanlaban sa kaaway, matiisin sa hirap, at may malapad na pangangatawan (matipuno/malaki ang balangkas).

Verse 27

नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः

Ang kahariang hitik sa mga tao mula sa iba’t ibang lupain, matuwid ayon sa dharma, sagana sa mga alagang hayop at matatag—ang gayong bansa ay kapuri-puri, lalo na kung pinamumunuan ng pinunong hindi mangmang at hindi alipin ng bisyo.

Verse 28

पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं

Dapat magtatag ng isang lungsod na may malawak na hanggahan, malaking moat, matataas na pader at mga tarangkahan—na nakalugar na may sandigan ng mga bundok, ilog, ilang, at kagubatan.

Verse 29

जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्

Ang kuta ay dapat may tubig, butil at yaman; dapat itong maging malaki at matibay sa paglipas ng panahon. Ang anim na uri ng kuta ay: kuta sa tubig, kuta sa bundok, kuta sa gubat/puno, kuta sa disyerto, kuta sa tuyong kapatagan, at kuta sa tuyong lupang mabuhangin.

Verse 30

ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये

Ang kabang-yaman (kosa) ay dapat punô ng mga yaman na ninanais at kinakailangan, ayon sa pamantayang minana sa ama at lolo; natipon sa matuwid na paraan (dharma) at kayang tumanggap ng paggasta—upang lumago ang dharma at iba pang layunin ng buhay.

Verse 31

पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः

Siya’y mula sa lahing ama at ninuno, madaling mapasunod, disiplinado at maayos ang pagkakabuklod, isang tauhang may sahod; tanyag sa kagitingan, nagmula sa karaniwang angkang mandirigma, may kakayahan, at sinasamahan ng mga tagabasa ng palatandaan (sakuna).

Verse 32

नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः सत्त्वमारोग्यं कुलमेव चेति ज मख्यव्यसननायक इति ग उच्चप्रकारगोपुरमिति घ , ञ च नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः

Taglay ang sari-saring sandata at bihasa sa iba’t ibang paraan ng pakikidigma—ito ang mga palatandaan. Tapang, kalusugang walang sakit, at marangal na angkan: ito ang “ja”. Pinunong nakalalampas sa mga kapahamakan at sa mga bisyo/pagkalulong: ito ang “ga”. Kuta na may matataas na pader at tore ng tarangkahan (gopura): ito ang “gha”. At ang “ña”: pook ng hukbo na siksik sa iba’t ibang mandirigma, na ang mga kabayo at elepante ay pinalamutian at nagliliwanag sa karilagan.

Verse 33

प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः

Sa mga paghihirap na dulot ng paglalakbay, pagod, at pagdurusa—at maging sa mga digmaan—ang parusa, ayon sa mga nakaaalam ng batas ng pagpaparusa, ay itinuturing na yaong nagdaan na sa pagpapagal. Ito’y ipapataw pangunahin sa kṣatriya, at dapat maging tuwiran at walang pagkadoble (walang panlilinlang o pagkiling).

Verse 34

योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं

Dapat gawing kaibigan ang taong mula sa mabuting angkan—yaong nakatatag sa yoga at tunay na kaalaman, may matibay na sandigan (mga kapanalig), magiliw magsalita, kayang magtiis sa kasawian, walang lasing na pagmamataas, at hindi dalawang-isip.

Verse 35

दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः

Ang paglapit (sa maaaring kakampi) kahit mula sa malayo, ang pagsasalita ng mga salitang malinaw ang diwa at kaaya-aya sa puso, at ang pagbibigay ng handog na may nararapat na paggalang—ito ang tatlong paraan ng pagtipon ng mga kaibigan.

Verse 36

धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं

Mula sa kaibigan ay lumilitaw ang tatlong bungang-kapakinabangan: ang pagsasanib ng dharma (tungkulin/katuwiran), kāma (wastong ligaya), at artha (pakinabang na materyal). Sa gayong pagkakaibigan, ang ugnayan ay matatag na parang likás na bigkis ng tunay na anak, at gayundin ay parang bagay na natatanggap sa lahi at sa pagmamana.

Verse 37

रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता

Ang kaibigan ay dapat maunawaang may apat na uri; at ang tunay na kaibigan ay yaong nag-iingat sa iyo mula sa kapahamakan. Ang mga birtud ng kaibigan ay nagsisimula sa katotohanan, at kabilang ang pakikibahagi sa iisang ligaya at dalamhati—kasama sa tuwa at sa pighati.

Verse 38

वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता

Ipapaliwanag ko ang wastong asal ng mga nabubuhay sa paglilingkod: ang isang tagapaglingkod ay dapat maglingkod sa hari, taglay ang kahusayan, mabuting asal, katatagan, pagtitiis, at kakayahang magtiis ng hirap.

Verse 39

सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्

Ang kasiyahan sa kalooban, mabuting asal, at masiglang pagsisikap ang nagpapaganda sa taong nabubuhay sa pag-asa sa iba (isang lingkod). Ang lingkod ay dapat dumalo sa hari sa tamang panahon at kumilos ayon sa wastong patakaran at payong matuwid.

Verse 40

परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह

Iwasan niya ang pagpunta sa lugar ng iba (nang walang dahilan), kalupitan, kayabangan, at inggit. Ang lingkod ay hindi dapat, matapos makipagtalo, magsalita ng mapanulsol na salita sa nakatataas.

Verse 41

गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत् रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं

Huwag ipahayag sa asawa ang lihim, ang maselang kahinaan, o ang mantra. Dapat hanapin ang ikabubuhay mula sa taong may pagkalinga at pagkakapit (mapagkaloob), at talikuran ang haring naging malamig at walang malasakit.

Verse 42

अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां

Ang pagpigil (sa sarili at sa iba) sa hindi dapat gawin, at ang paghihikayat sa dapat gawin—sa maikling sabi, ito ang tuntunin ng mabuting asal para sa mga nabubuhay na umaasa sa kamag-anak at kaibigan.

Verse 43

मित्रं कुर्वीत सत्क्रियमिति ज तत्र सम्बद्धमिति ग आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च

“Dapat gumawa ng kaibigan sa pamamagitan ng marangal na asal” (ayon sa isang pagbasa); “ito’y kaugnay ng gayong konteksto” (ayon sa iba). Ang hari ay dapat maging kabuhayan ng lahat ng nilalang, na tulad ni Parjanya (diyos ng ulan) sa pagbibigay-sustansiya; at upang maging wasto ang pagkuha, tumatanggap din siya ng yaman sa mga daluyan ng kita (mga pintuan ng buwis).

Verse 44

कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं

Dapat magtalaga ang hari ng masisipag at mahusay na mga tagapangasiwa (adhyakṣa) sa lahat ng gawain ng estado—para sa pagsasaka, mga rutang pangkalakalan, mga kuta, mga tulay/dike, at sa pagtatalì at pamamahala ng mga elepante.

Verse 45

खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्

Ang matuwid na hari ay dapat magsagawa nang wasto ng walong uri ng hakbang na ito: mga singil mula sa minahan, mga buwis, pagkuha ng paglilingkod-militar, at ang paninirahan (rehabilitasyon) sa mga lupang bakante o iniwan.

Verse 46

आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात् पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं

Para sa mga tao, ang takot ay limang uri: mula sa mga pinalaya (mga kriminal), mula sa mga magnanakaw, mula sa mga taga-lungsod, mula sa mga paborito ng hari, at mula sa kasakiman ng pinuno ng lupain.

Verse 47

अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्

Matapos suriin ang panganib na ito sa tamang panahon, dapat maningil ng buwis ang hari; at dapat niyang ingatan ang sariling katawan sa loob, at sa labas ay pangalagaan din ang kaharian.

Verse 48

दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन

Dapat magparusa ang hari ayon sa nararapat na parusa; at sa pagiging mapagbantay ay dapat niyang ingatan ang sarili. Dapat din niyang pangalagaan ang mga babae at mga anak na lalaki laban sa mga kaaway, at huwag kailanman magtiwala sa kaaway sa anumang panahon.