Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Mantra-shastra, Shloka 2

Chapter 327 — छन्दःसारः

Chandas-sāra: The Essence of Metres

धनस्यान्नाथमेकन्त्विति ख ह्रस्वो गुरुर्वा पादान्ते पूर्वो योगाद् विसर्गतः अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस् तथा

dhanasyānnāthamekantviti kha hrasvo gururvā pādānte pūrvo yogād visargataḥ anusvārādvyañjanāt sthāt jihvāmūlīyatas tathā

Sa mga pahayag gaya ng “dhanasyān nātham” at “ekantviti-kha”, ang maikling pantig ay maaaring, ayon sa pagpili, ituring na mahaba sa dulo ng isang pāda (bahagi ng taludtod). Ang naunang pantig ay nagiging mahaba kapag sinusundan ng kumpol ng katinig (yoga), ng visarga (ḥ), ng anusvāra (ṃ), ng isang katinig, at gayundin ng jihvāmūlīya (guttural na anyo ng visarga).

dhanasyaof wealth
dhanasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootdhana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन
anna-athamfor food (purpose)
anna-atham:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootanna (प्रातिपदिक) + artha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; तत्पुरुष (अन्नस्य अर्थः)
ekamone
ekam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rooteka (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
tuindeed/but
tu:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअव्यय; विशेष/विरोधार्थक (particle)
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय (quotative)
kha(marker) ‘kha’
kha:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkha (प्रातिपदिक/वर्ण-संज्ञा)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; वर्ण/प्रतीक-संज्ञा (marker ‘kha’)
hrasvaḥa short syllable
hrasvaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roothrasva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; छन्दः/मात्रा-परिभाषा
guruḥa long/heavy syllable
guruḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootguru (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; छन्दः/मात्रा-परिभाषा
or
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive: or)
pāda-anteat the end of a pāda (quarter-verse)
pāda-ante:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpāda (प्रातिपदिक) + anta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; तत्पुरुष (पादस्य अन्ते)
pūrvaḥthe preceding (one)
pūrvaḥ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpūrva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विशेषण (refers to preceding syllable)
yogātdue to conjunction/combination
yogāt:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootyoga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन; हेतौ (because of combination)
visargataḥbecause of visarga
visargataḥ:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootvisarga (प्रातिपदिक)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb: because of visarga)
anusvārātfrom/owing to anusvāra
anusvārāt:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootanusvāra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन; हेतौ
vyañjanātfrom/owing to a consonant
vyañjanāt:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootvyañjana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन; हेतौ
sthātshould be/become
sthāt:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√sthā (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; छन्दः-नियमवाक्ये (should be/should become)
jihvā-mūlīyataḥbecause of jihvāmūlīya (guttural aspiration sign)
jihvā-mūlīyataḥ:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootjihvā-mūlīya (प्रातिपदिक)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb: because of jihvāmūlīya)
tathālikewise/also
tathā:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/तुल्यार्थक (thus/also)

Lord Agni (instructing Sage Vasiṣṭha)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Vyakarana","secondary_vidya":"Alamkara","practical_application":"Practical scansion rules: apply optional pādānta lengthening and positional lengthening (before conjuncts, visarga, anusvāra, consonants, jihvāmūlīya) to correctly count syllable weight in metres.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Laghu-Guru Determination at Pāda-End and by Phonetic Environment","lookup_keywords":["laghu-guru","padanta","visarga","anusvara","jihvamuliya"],"quick_summary":"A short syllable may be optionally treated as long at pāda-end; syllables become long by position when followed by conjuncts or certain phonetic markers like ḥ, ṃ, consonants, and jihvāmūlīya."}

Concept: Śabda-niyama: disciplined phonetic analysis as a means to preserve and produce correct metrical speech.

Application: When scanning a verse, treat final short as optionally long; mark a syllable guru if followed by conjunct/ḥ/ṃ/consonant/jihvāmūlīya to avoid metrical errors.

Khanda Section: Sahitya-shastra (Chandas & Prosody / Matra-vritta rules)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A teacher demonstrates scansion: a pāda written on palm leaf with syllables marked laghu/guru; examples show visarga, anusvāra, conjuncts, and jihvāmūlīya affecting syllable length at the pāda end.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, guru pointing to palm-leaf verse with laghu-guru marks, enlarged symbols for ḥ and ṃ, students attentive, stylized script and phonetic signs, scholarly temple-school setting.","tanjore_prompt":"Tanjore painting, gold-highlighted manuscript with clear ḥ/ṃ signs, teacher indicating pādānta rule, students with stylus, ornate border, luminous instructional mood.","mysore_prompt":"Mysore style, diagrammatic clarity: a pāda segmented into syllables, laghu/guru markers, annotations ‘yoga’, ‘visarga’, ‘anusvāra’, ‘jihvāmūlīya’, clean lines and soft colors.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, scribe’s desk with manuscript showing metrical markings, teacher explaining phonetic conditions, close-up marginal notes for ḥ/ṃ and conjuncts, refined scholarly ambience."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":null,"pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: dhanasyānnāthamekantviti → dhanasya + anna-artham + ekam + tu + iti; gururvā → guruḥ + vā; yogād visargataḥ → yogāt + visargataḥ; anusvārādvyañjanāt → anusvārāt + vyañjanāt.

Related Themes: Agni Purana 327 (Chandaḥsāra rules continuing)

C
Chandas (Prosody)
P
Pāda (metrical quarter)
V
Visarga
A
Anusvāra
J
Jihvāmūlīya

FAQs

It teaches chandas (Sanskrit prosody): how to determine whether a syllable is laghu (short) or guru (long), especially at pāda-end and when followed by saṃyoga (consonant cluster), visarga, anusvāra, or jihvāmūlīya.

Beyond theology, the Agni Purana preserves technical śāstra material—here, precise metrical/phonetic rules used for composing and scanning Sanskrit poetry, showing its coverage of literary science (kāvya/chandas) alongside other disciplines.

Correct metrical recitation and composition support accurate preservation and transmission of sacred and puranic speech; mastering chandas is traditionally seen as aiding disciplined study (svādhyāya) and the purity of mantra/śāstra recitation.