Adhyaya 108: The Eulogy and Procedure of Donating the ‘Salt-Cow’ (Lavaṇadhenu)
Lavaṇadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi / Merit Discourse)
ในกรอบคำสอนระหว่างวราหะ–ปฤถวี บทนี้กล่าวถึงมหัตมยะและวิธีถวาย “ลวณเธนุ” คือโคพิธีที่ปั้นจากเกลือ โหตาอธิบายเป็นลำดับว่าให้ทำโคจากเกลือปริมาณสิบหกปรัสถะ ตั้งบนพื้นเตรียมไว้ปูหนังละมั่งดำและหญ้ากุศะ พร้อมทำลูกโคและอวัยวะจากอ้อย กำหนดให้เขา/ปากเป็นทอง กีบเป็นเงิน และส่วนต่าง ๆ ใส่ของมงคล เช่น หน้าเป็นกากน้ำตาล ฟันเป็นผลไม้ ลิ้นเป็นน้ำตาล จมูกเป็นของหอม ตาเป็นอัญมณี หูเป็นใบไม้ สีข้างเป็นจันทน์ เต้านมเป็นเนยใส เป็นต้น แล้วบูชาด้วยดอกไม้และธูป ก่อนถวายแก่พราหมณ์ผู้สมควร โดยระบุฤกษ์มงคล เช่น คราส สังกรานติ วยตีปาตะ และอายนะ มนต์ประกาศทานนี้ว่าเป็นรูปแห่งรุทร ให้ผลชำระบาปและได้ถึงรุทรโลก
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 108
Verse 1
अथ लवणधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ लवणधेनुं प्रवक्ष्यामि तां निबोध नृपोत्तम ॥ षोडशप्रस्थसंयुक्तां धेनुं कृत्वा तु मानवः ॥
บัดนี้จะกล่าวถึงมหิมาแห่งการถวายทาน ‘โคเกลือ’ โหตฤกล่าวว่า: “เราจักอธิบายโคเกลือนั้น; จงรู้เถิด โอ้พระราชาผู้ประเสริฐ เมื่อบุคคลปั้นโคที่ประกอบด้วยเกลือสิบหกปรัสถะแล้ว จึงพึงกระทำตามนี้”
Verse 2
अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ धेनुं लवणमयीं कृत्वा षोडशप्रस्थसंयुताम् ॥
บนพื้นดินที่ได้ทาและเตรียมตามพิธีแล้ว โดยปูหนังละมั่งดำและหญ้ากุศะไว้ด้านบน พึงปั้นโคที่ทำด้วยเกลือ ให้ครบด้วยเกลือสิบหกปรัสถะ
Verse 3
वत्सं चतुर्भी राजेन्द्र इक्षुपादांश्च कारयेत् ॥ सुवर्णमुखशृङ्गाणि खुरा रौप्यमयास्तथा ॥
ข้าแต่จอมราชา พึงให้ทำลูกโคด้วยสี่ส่วน และให้ทำขาจากอ้อย ใบหน้าและเขาควรเป็นทองคำ และกีบก็ควรเป็นเงินเช่นกัน
Verse 4
मुखं गुडमयं तस्या दन्ताः फलमया नृप ॥ जिह्वां शर्करया राजन् घ्राणं गन्धमयं तथा ॥ नेत्रे रत्नमये कुर्यात् कर्णौ पत्रमयौ तथा ॥ श्रीखण्डमयकोष्ठौ च नवनीतमयाः स्तनाः ॥
ข้าแต่พระราชา ปากของมันควรทำด้วยน้ำตาลอ้อยก้อน (กูฑะ); ฟันทำด้วยผลไม้ ข้าแต่พระผู้ครองแผ่นดิน ลิ้นทำด้วยน้ำตาล และจมูกทำด้วยของหอม ดวงตาทำด้วยรัตนะ หูทำด้วยใบไม้ สีข้างทำด้วยจันทน์หอม และเต้านมทำด้วยเนย
Verse 5
सूत्रपुच्छां ताम्रपृष्ठां दर्भरोमां पयस्विनीम् ॥ कांस्योपदोहां राजेन्द्र घण्टाभरणभूषिताम् ॥
ข้าแต่พระราชาธิราช จงจัดทำให้มีหางเป็นด้าย หลังเป็นทองแดง มีขนเป็นหญ้าดรรภะ และเป็นผู้ให้น้ำนม; มีภาชนะรีดนมทำด้วยโลหะระฆัง ประดับด้วยกระดิ่งและเครื่องอลังการ
Verse 6
सुगन्धपुष्पधूपैश्च पूजयित्वा विधानतः ॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥
และเมื่อบูชาตามพิธีด้วยดอกไม้หอมและธูปแล้ว จงคลุมด้วยผ้าคู่หนึ่ง และถวายแด่พราหมณ์
Verse 7
नक्षत्रग्रहपीडां च सर्वकालं प्रदापयेत् ॥ ग्रहणे वाथ संक्रान्तौ व्यतीपाते तथायने ॥
และควรให้ทานนี้เพื่อบรรเทาภัยจากนักษัตรและดาวเคราะห์ตลอดกาล—โดยเฉพาะในคราวคราส ในวันสังกรานติ ในวฺยตีปาตะ และในจุดอายนะ (ครีษมายัน–เหมายัน)
Verse 8
द्विजाय साधुवृत्ताय वेदवेदाङ्गवेदिने ॥ द्विजाय साधुवृत्ताय कुलीनाय च धीमते ॥
ควรถวายแก่ทวิชผู้ประพฤติดี ผู้รู้พระเวทและเวทางคะ; แก่ทวิชผู้ประพฤติดี ผู้มีตระกูลดีและมีปัญญาเฉียบแหลม
Verse 9
वेदवेदाङ्गविदुषे श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ ईदृशाय प्रदातव्या तथाऽमत्सरिणे नृप ॥
ควรถวายแก่ผู้รู้พระเวทและเวทางคะ แก่ศฺโรตริยะ และแก่ผู้ตั้งรักษาไฟศักดิ์สิทธิ์ (อาหิตาคนิ); แก่ผู้เช่นนั้น และแก่ผู้ปราศจากความริษยา—ข้าแต่มหาราช—พึงให้ทานนี้
Verse 10
आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन दक्षिणां कंबलं ददेत ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन स्वशक्त्या कनकेन तु
เมื่อคลุมด้วยผ้าคู่หนึ่งแล้ว พึงถวายผ้าห่มขนสัตว์เป็นทักษิณา ตามวิธีที่กล่าวไว้ก่อน และพึงถวายทองคำตามกำลังของตนด้วย
Verse 11
ब्राह्मणं पूज्य विधिवत्पूर्वोक्तविधिना नृप ॥ सदक्षिणं च गोपुच्छं दत्त्वा ब्राह्मणहस्तके
ข้าแต่มหาราช เมื่อบูชาพราหมณ์โดยชอบตามวิธีที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว และเมื่อวางหางโคพร้อมทักษิณาลงในมือพราหมณ์แล้ว…
Verse 12
इमं मन्त्रं समुच्चार्य ततस्तां प्रतिपादयेत् ॥ इमां गृहीण भो विप्र रुद्ररूपां नमोऽस्तु ते
แล้วจึงสวดมนตร์นี้ และมอบนางนั้นเป็นทานว่า “ข้าแต่ท่านวิปร พึงรับสิ่งนี้เถิด นางมีรูปเป็นรุทระ ขอความนอบน้อมแด่ท่าน”
Verse 13
रसज्ञा सर्वभूतानां सर्वदेवनमस्कृता ॥ कामं पूरय मे देवि रुद्ररूपे नमोऽस्तु ते
ข้าแต่เทวี ผู้รู้รสสารแห่งสรรพสัตว์ ผู้เป็นที่นอบน้อมของเทพทั้งปวง โปรดบันดาลความปรารถนาของข้าพเจ้าให้สำเร็จ ข้าแต่นางผู้มีรูปเป็นรุทระ ขอความนอบน้อมแด่พระองค์
Verse 14
दत्त्वा धेनुं तु लवणेनैकाहं चैव तिष्ठति ॥ स्वयं त्रिरात्रं विप्रेण तथैव लवणाशिना
ครั้นถวายโคแล้ว ย่อมถือข้อสำรวมหนึ่งวันด้วย (อาหาร) เกลือ และทำนองเดียวกัน ตนเองอยู่ร่วมกับพราหมณ์สามราตรี โดยยังชีพเช่นผู้บริโภคเกลือ
Verse 15
सहस्रेण शतेनाथ स्वशक्त्या कनकेन तु ॥ दत्त्वेमां स्वर्गमाप्नोति यत्र देवो वृषध्वजः
แล้วเมื่อถวายหนึ่งพันกับหนึ่งร้อย พร้อมทั้งทองคำตามกำลังศรัทธาและความสามารถ ผู้นั้นย่อมบรรลุสวรรค์ ที่ซึ่งเทพผู้ทรงธงรูปโค (วฤษภธวชะ) ประทับอยู่
Verse 16
य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं च गच्छति
ผู้ใดฟังข้อความนี้ด้วยศรัทธา หรือให้ผู้อื่นสวดอ่านให้ฟัง ผู้นั้นย่อมพ้นจากบาปทั้งปวง และไปสู่โลกของรุทระ
Verse 17
इष्ट्वा चैवं च मन्त्रं तु पुच्छदेशोपविश्य च ॥ छत्रकोपानहौ देये मुद्रिकाकर्णमात्रकैः
ครั้นบูชาโดยประการดังนี้ และใช้มนตร์แล้ว อีกทั้งนั่ง ณ บริเวณส่วนหาง พึงถวายร่มและรองเท้า พร้อมทั้งแหวนและเครื่องประดับหูขนาดพอประมาณ
Frequently Asked Questions
The text frames regulated gifting (dāna) as a disciplined social-ethical act: resources are intentionally assembled, symbolically mapped onto a ‘cow’ form, and transferred to a qualified recipient. The internal logic emphasizes right procedure (vidhi), right recipient (pātra), and right timing (kāla) as mechanisms for purification and social order.
The chapter specifies performance or intensified giving during grahaṇa (eclipse), saṅkrānti (solar ingress), vyatīpāta (an auspicious/inauspicious astronomical yoga), and ayana (solstitial turning points). It also mentions continual appeasement for nakṣatra-graha pīḍā (astral afflictions).
Although not explicitly ecological, the rite can be read as a terrestrial-balance motif: substances drawn from agrarian and mineral domains (salt, sugar, ghee, metals, fragrances) are ritually re-ordered into a non-violent substitute ‘cow’ and redistributed. This models a managed circulation of materials—an early ethical economy of resources—compatible with the Varāha–Pṛthivī frame of maintaining worldly stability through regulated conduct.
No dynastic lineages are named. The narrative addresses a ruler (nṛpa/nṛpottama/rājendra) and specifies recipient categories: brāhmaṇa characterized as sādhuvṛtta, kulīna, dhīmat, vedavedāṅgavid, śrotriya, and āhitāgni. Rudra (vṛṣadhvaja) is invoked as the theological referent in the mantra and stated destination (Rudra-loka).