Previous Verse

Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 19

सारस्वत उवाच । गृहेऽपि देवा हरविष्णुमुख्या जलानि दर्भा नृपते तिलाश्च । अनेकदेशांतरदर्शनार्थं मनो निवार्यं नृपते त्वयेति

sārasvata uvāca | gṛhe'pi devā haraviṣṇumukhyā jalāni darbhā nṛpate tilāśca | anekadeśāṃtaradarśanārthaṃ mano nivāryaṃ nṛpate tvayeti

สารถสวตะกล่าวว่า: ข้าแต่พระราชา แม้อยู่ในเรือนก็มีเทพสถิต—โดยเฉพาะหระ (พระศิวะ) และพระวิษณุ—พร้อมทั้งน้ำ หญ้าทรรภะ และงา ดังนั้นข้าแต่พระราชา จงยับยั้งจิตที่แล่นออกไปเพียงเพื่อเที่ยวชมแดนต่าง ๆ

सारस्वतःSārasvata (the sage)
सारस्वतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसारस्वत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Nominative Singular); वक्ता
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd person singular)
गृहेin the house
गृहे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative Singular)
अपिeven/also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formनिपात (particle), अप्यर्थे (also/even)
देवाःgods
देवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Nominative Plural)
हरिविष्णुमुख्याःchief among them—Hara and Viṣṇu
हरिविष्णुमुख्याः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootहरि + विष्णु + मुख्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Nominative Plural); द्वन्द्वपूर्वक-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थः: (हरि-विष्णु) इति द्वन्द्वः, तेषां मुख्याः (मुख्य) इति विशेषणम्
जलानिwaters
जलानि:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Nominative Plural)
दर्भाःdarbha grasses
दर्भाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदर्भ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Nominative Plural)
नृपतेO king
नृपते:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootनृपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन (Vocative Singular); तत्पुरुषसमासः (नृणां पतिः)
तिलाःsesame seeds
तिलाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतिल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Nominative Plural)
and
:
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
अनेकदेशान्तरदर्शनार्थम्for the purpose of seeing many other lands
अनेकदेशान्तरदर्शनार्थम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeNoun
Rootअनेक + देश + अन्तर + दर्शन + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Accusative Singular); तत्पुरुषसमासः (अनेकदेशान्तरस्य दर्शनस्य अर्थम् = for the purpose of seeing many other regions)
मनःmind
मनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Nominative Singular)
निवार्यम्should be restrained
निवार्यम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि-वारय् (धातु)
Formतव्यत्-प्रत्ययान्त (gerundive), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि/भावे (is to be restrained)
नृपतेO king
नृपते:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootनृपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन (Vocative Singular)
त्वयाby you
त्वया:
Kartr-karana/Agent (कर्ता-निर्देश)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formमध्यमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (Instrumental Singular)
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

Sārasvata

Tirtha: Vastrāpatha-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Listener: King Bhoja

Scene: Sārasvata instructs Bhoja: a simple home-altar is shown with a water pot, darbha bundle, and sesame; subtle presence of Śiva and Viṣṇu indicated as divine radiance behind the humble setup; the king listens, chastened.

S
Sārasvata
H
Hara (Śiva)
V
Viṣṇu
W
water (jala)
D
darbha
S
sesame (tila)
B
Bhoja (king, implied)

FAQs

Pilgrimage is not mere sightseeing; without inner restraint and daily dharmic worship, travel does not mature into spiritual fruit.

Though advising restraint, the teaching occurs within the Vastrāpatha-kṣetra Māhātmya of Prabhāsa.

Reference is made to household ritual supports—jala (water), darbha, and tila—implying regular worship and śrāddha/offerings as foundational.