Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 33

पुनस्तस्मात्कुरुक्षेत्राद्विराटनगरस्य सा । समुद्भूता समीपस्था अन्तर्द्धानान्मनोरमा । गोपायनो गिरिर्यत्र तत्र सा पुनरुद्गता

punastasmātkurukṣetrādvirāṭanagarasya sā | samudbhūtā samīpasthā antarddhānānmanoramā | gopāyano giriryatra tatra sā punarudgatā

ต่อมา จากกุรุเกษตร พระนางได้บังเกิดขึ้นอีกใกล้นครวิราฏะ งดงามน่ารื่นรมย์ หลังจากเร้นกายไป ณ ที่ซึ่งมีภูเขานามว่าโคปายนะ ที่นั่นพระนางก็ผุดขึ้นอีกครั้ง

पुनःagain
पुनः:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; काल/पुनरावृत्तिवाचक (again)
तस्मात्from that (place)
तस्मात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी, एकवचन; सर्वनाम
कुरुक्षेत्रात्from Kurukṣetra
कुरुक्षेत्रात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootकुरुक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
विराट-नगरस्यof Virāṭa’s city
विराट-नगरस्य:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootविराट (प्रातिपदिक) + नगर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (विराटस्य नगरम्)
साshe
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समुद्भूताarose/emerged
समुद्भूता:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeVerb
Rootसम्-उद्-भू (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘arose/emerged’
समीपस्थाbeing nearby
समीपस्था:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootसमीपस्थ (प्रातिपदिक; समीप + स्थ)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (सा); समासः तत्पुरुषः (समीपे स्थिता)
अन्तर्द्धानात्from concealment/disappearance
अन्तर्द्धानात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootअन्तर्द्धान (प्रातिपदिक; अन्तर् + धा/द्धा)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; अपादान (from disappearance/hidden state)
मनोरमाbeautiful/delightful
मनोरमा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootमनोरमा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (सा)
गोपायनःGopāyana (name)
गोपायनः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगोपायन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘गिरिः’ इत्यस्य विशेषण/नाम
गिरिःmountain
गिरिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगिरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
यत्रwhere
यत्र:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formअव्यय; सम्बन्धबोधक (where)
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; स्थानवाचक (there)
साshe
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पुनःagain
पुनः:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरावृत्तिवाचक (again)
उद्गताwent forth/rose
उद्गता:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeVerb
Rootउद्-गम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘went forth/rose up’

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced)

Tirtha: Gopāyana-giri / Sarasvatī-udgama near Virāṭa

Type: peak

Scene: Sarasvatī vanishes after Kurukṣetra, then reappears near Virāṭa’s city; a distinct mountain named Gopāyana stands as the landmark of her renewed emergence.

S
Sarasvatī
K
Kurukṣetra
V
Virāṭanagara
G
Gopāyana Giri

FAQs

The river’s concealment and reappearance symbolize the hidden and revealed workings of sacred merit, guiding pilgrims to specific power-centers (tīrthas).

The re-emergence region near Virāṭanagara, especially by Gopāyana mountain.

None stated; the emphasis is on mapping Sarasvatī’s tīrtha-points (udbheda after antardhāna).