Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 3

यमेश्वराच्च नैरृत्ये समुद्रस्योत्तरे तथा । तस्य लिंगस्य प्राग्भागे ब्रह्मा तेपे महत्तपः । आराधयामास तदा देवदेवं त्रिलोचनम्

yameśvarācca nairṛtye samudrasyottare tathā | tasya liṃgasya prāgbhāge brahmā tepe mahattapaḥ | ārādhayāmāsa tadā devadevaṃ trilocanam

ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของยมेशวร และทางเหนือของมหาสมุทร; ณ ด้านตะวันออกของลึงค์นั้น พระพรหมได้บำเพ็ญตบะอันยิ่งใหญ่ แล้วจึงสักการะเทวเทพ ผู้เป็นตรีโลจนะ พระผู้มีสามเนตร

यमेश्वरात्from Yameśvara
यमेश्वरात्:
Apādāna (Reference point: from)
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: यमस्य ईश्वरः (स्थान/लिङ्ग-नाम)
and
:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
नैरृत्येin the south-west
नैरृत्ये:
Adhikaraṇa (Location)
TypeNoun
Rootनैरृत्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; दिक्शब्द (south-west)
समुद्रस्यof the ocean/sea
समुद्रस्य:
Sambandha (Genitive relation)
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन
उत्तरेto the north
उत्तरे:
Adhikaraṇa (Location)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन
तथाalso/likewise
तथा:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formसमुच्चय/प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: likewise/also)
तस्यof that
तस्य:
Sambandha (Genitive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन
लिङ्गस्यof the liṅga
लिङ्गस्य:
Sambandha (Genitive)
TypeNoun
Rootलिङ्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन
प्राग्भागेin the eastern part
प्राग्भागे:
Adhikaraṇa (Location)
TypeNoun
Rootप्राक् (अव्यय/उपसर्गार्थ) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; अव्ययीभाव-समासः: प्राक्-भागे = 'in the eastern part'
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
Karta (Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन
तेपेperformed austerity
तेपे:
Kriyā (Predicate)
TypeVerb
Rootतप् (धातु; √तप्)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
महत्great
महत्:
Viśeṣaṇa (Qualifier)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; विशेषणम् (तपः)
तपःausterity/penance
तपः:
Karma (Object)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन
आराधयामासworshipped/propitiated
आराधयामास:
Kriyā (Predicate)
TypeVerb
Rootआ-राध् (धातु; √राध्) + णिच् (causative)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
तदाthen
तदा:
Adhikaraṇa (Time)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
देवदेवम्the God of gods
देवदेवम्:
Karma (Object)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक) + देव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: देवानां देवः
त्रिलोचनम्Trilocana (three-eyed one)
त्रिलोचनम्:
Karma (Object/apposition)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या) + लोचन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; द्विगु-समासः: त्रयः लोचनानि यस्य (शिवः)

Sūta (deduced: descriptive narration in Māhātmya)

Tirtha: Hiraṇyeśvara (with Brahmā-tapas spot on prāg-bhāga)

Type: kshetra

Listener: Mahādevī (Pārvatī)

Scene: On a coastal plain north of the sea, a liṅga shrine stands; to its eastern side Brahmā performs intense tapas and then worships the Three-eyed Śiva; nearby markers indicate Yameśvara to the northeast (since this spot is southwest of it).

Y
Yameśvara
S
Samudra (ocean)
L
Liṅga
B
Brahmā
Ś
Śiva (Trilocana)

FAQs

Even Brahmā attains divine grace through tapas and devoted worship of Śiva, affirming bhakti and austerity as purifying paths.

The verse situates a Śiva-liṅga area near Yameśvara and north of the ocean within Prabhāsa-kṣetra.

Tapas (austerity) and ārādhana (worship/propitiation) of Śiva are highlighted as the efficacious practices.