Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 29

एवमुक्त्वा ततो ध्यानं चक्रे देवो महेश्वरः । व्यावृत्यकमलं हृत्स्थमष्टपत्रं सकर्णिकम्

evamuktvā tato dhyānaṃ cakre devo maheśvaraḥ | vyāvṛtyakamalaṃ hṛtsthamaṣṭapatraṃ sakarṇikam

ครั้นตรัสดังนี้แล้ว พระมหेशวรเทพจึงเข้าสู่สมาธิ ทรงคลี่ดอกบัวที่สถิตในหฤทัย—ดอกบัวแปดกลีบพร้อมเกสรกลาง

एवम्thus
एवम्:
Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner: “thus”)
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
Kriyā (Absolutive subordinate action/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु) + क्त्वा (क्त्वान्त)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive); पूर्वकाले कृतक्रिया (having said)
ततःthen, thereafter
ततः:
Kāla-adhikaraṇa (Temporal adverb/कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; तदनन्तरवाचक (adverb: then/thereafter)
ध्यानम्meditation
ध्यानम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootध्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति (कर्म), एकवचन (Accusative singular)
चक्रेperformed, undertook
चक्रे:
Kriyā (Main verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलिट् (परिपूर्णभूत/Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (he did/performed)
देवःthe god
देवः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन (Nominative singular)
महेश्वरःMaheśvara (Śiva)
महेश्वरः:
Karta (Apposition to subject/कर्ता-विशेषण)
TypeNoun
Rootमहेश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; देवस्य विशेषण/उपाधि (appositive title)
व्यावृत्यhaving opened/turned (aside)
व्यावृत्य:
Kriyā (Absolutive subordinate action/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootवि + आ + वृत् (धातु) + क्त्वा (क्त्वान्त)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund); “व्यावृत्य” = having opened/turned aside
कमलम्lotus
कमलम्:
Karma (Object of ‘vyāvṛtya’/कर्म)
TypeNoun
Rootकमल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन (Accusative singular)
हृत्स्थम्situated in the heart
हृत्स्थम्:
Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootहृत् (प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष समास (षष्ठी-तत्पुरुष: हृदि स्थितम्); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; कमलस्य विशेषण (Acc. sg. agreeing with kamalam)
अष्टपत्रम्eight-petalled
अष्टपत्रम्:
Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअष्ट (संख्या) + पत्र (प्रातिपदिक)
Formद्विगु समास (अष्टानि पत्राणि यस्य तत्); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; कमलस्य विशेषण
सकर्णिकम्with a pericarp
सकर्णिकम्:
Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस (उपसर्ग/सह) + कर्णिका (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष समास (सह-तत्पुरुष: कर्णिकया सह); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; कमलस्य विशेषण

Narrator (Purāṇic voice)

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Listener: Pilgrimage-inquirer audience (rṣi/sūta frame implied)

Scene: Maheśvara sits in profound meditation; the viewer is invited into a symbolic interior vision: an eight-petalled lotus blooming within the heart, petals unfolding around a central pericarp.

M
Maheśvara (Śiva)
H
Heart-lotus (hṛtkamala)
M
Meditation (dhyāna)

FAQs

Divine solutions arise from inner stillness; Śiva’s meditation symbolizes the yogic source of cosmic re-ordering.

The meditation sets up the forthcoming act that will affect the Pādukā tīrtha of Hāṭakeśvara-kṣetra.

Meditation (dhyāna) is depicted—specifically focusing on the heart-lotus (hṛtstha aṣṭapatra-kamala).