Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

ऋषय ऊचुः । मुंडीरः पूर्वदिग्भागे धरित्र्याः श्रूयते किल । मध्ये कालप्रियो देवो मूलस्थानं तदन्तरे

ṛṣaya ūcuḥ | muṃḍīraḥ pūrvadigbhāge dharitryāḥ śrūyate kila | madhye kālapriyo devo mūlasthānaṃ tadantare

เหล่าฤๅษีกล่าวว่า: ในทิศบูรพาแห่งแผ่นดินนี้มีสถานที่ชื่อมุณฑีระเป็นที่เลื่องลือ; ณ กึ่งกลางประดิษฐานเทวะกาลปริยะ; และระหว่างทั้งสองนั้นคือมูลสถาน

ऋषयःthe sages
ऋषयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
ऊचुःsaid
ऊचुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन; परस्मैपद
मुंडीरःMuṇḍīra (a place/deity name)
मुंडीरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमुंडीर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
पूर्व-दिग्-भागेin the eastern quarter/region
पूर्व-दिग्-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्व (प्रातिपदिक) + दिक् (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; ‘पूर्वायाः दिशः भागः’ इति षष्ठी-तत्पुरुष
धरित्र्याःof the earth
धरित्र्याः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootधरित्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
श्रूयतेis heard/is said
श्रूयते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोग (passive)
किलindeed, it is said
किल:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootकिल (अव्यय)
Formनिपात (particle), प्रसिद्ध्यर्थ/श्रुत्यर्थ
मध्येin the middle
मध्ये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; अव्ययीभाववत् प्रयोगः (as ‘in the middle’)
काल-प्रियःdear to Time / Kāla-beloved
काल-प्रियः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकाल (प्रातिपदिक) + प्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘कालस्य प्रियः’ इति षष्ठी-तत्पुरुष
देवःthe god
देवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
मूल-स्थानम्the root-seat/original abode
मूल-स्थानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमूल (प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; ‘मूलस्य स्थानम्’ इति षष्ठी-तत्पुरुष
तद्-अन्तरेin between that / in its interval
तद्-अन्तरे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + अन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; ‘तस्य अन्तरे’ इति षष्ठी-तत्पुरुष

Ṛṣayaḥ (the sages)

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (with nodes: Muṇḍīra, Kālapriya, Mūlasthāna)

Type: kshetra

Listener: Sūta

Scene: A council of ṛṣis gestures to an imagined sacred map: the eastern Muṇḍīra, the central Kālapriya shrine, and the intermediary Mūlasthāna, with subtle directional emblems.

M
Muṇḍīra
K
Kālapriya
M
Mūlasthāna

FAQs

Pilgrimage is also cartography of the sacred: knowing direction and placement helps devotees align movement with dharma and worship.

Muṇḍīra, Kālapriya, and Mūlasthāna—presented with directional placement as a connected sacred complex.

No explicit rite; the sages seek clarification about origins and arrangement, implying a pilgrimage circuit and darśana sequence.