Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 8

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संन्यस्तः प्रथमः क्रमः । महर्लोके द्विती यस्तु तदा तेन महात्मना

hāṭakeśvaraje kṣetre saṃnyastaḥ prathamaḥ kramaḥ | maharloke dvitī yastu tadā tena mahātmanā

ในเขตศักดิ์สิทธิ์แห่งหาฏเกศวร ได้ประดิษฐานก้าวแรกไว้; ส่วนก้าวที่สองนั้น มหาบุรุษผู้นั้นได้วางไว้ ณ มหรโลกในกาลนั้น

हाटकेश्वरजेin (the place) of Hāṭakeśvara
हाटकेश्वरजे:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootहाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (सम्बन्ध/अपादानार्थ: 'born/produced in Hāṭakeśvara'); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (विशेषण of क्षेत्रे)
क्षेत्रेin the sacred field/place
क्षेत्रे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
संन्यस्तःwas placed/laid down
संन्यस्तः:
Kriya (Predicative/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + नि + अस्/न्यस् (धातु) + संन्यस्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (predicate)
प्रथमःfirst
प्रथमः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (विशेषण of क्रमः)
क्रमःstep
क्रमः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootक्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
महर्लोकेin Maharloka
महर्लोके:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहर् (प्रातिपदिक) + लोक (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (determinative: 'world of Mahar'); पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
द्वितीयःsecond
द्वितीयः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (विशेषण; understood with क्रमः)
यःwhich/who
यः:
Karta (Relative subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (सम्बन्धक)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrastive particle)
तदाthen
तदा:
Kriya-visheshaṇa (Temporal modifier)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (then)
तेनby him
तेन:
Karana (Instrument/Agent/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
महात्मनाby the great-souled one
महात्मना:
Karana (Agent/Instrument/करण)
TypeNoun
Rootमहत् (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास ('great-souled'); पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

Sūta

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (first stride)

Type: kshetra

Listener: Ṛṣayaḥ

Scene: A split-scene: on earth, Hāṭakeśvara-kṣetra with a footprint shrine where the first stride lands; above, a luminous Maharloka realm receiving the second stride, populated by sages and radiant beings.

V
Viṣṇu (Trivikrama)
H
Hāṭakeśvara-kṣetra
M
Maharloka

FAQs

Purāṇas sacralize geography by connecting earthly sites to cosmic events, making pilgrimage a remembrance of divine acts.

Hāṭakeśvara-kṣetra is named as the locus of the first stride connected to Viṣṇu’s ‘step’ tradition.

None explicitly; it provides mythic-topographical placement of Viṣṇu’s stride(s).