Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

वारुणेन तु मन्त्रेण वीक्ष यन्वसुधातलम् । ततो निर्भिद्य वसुधां भूरितोयं विनिर्गतम्

vāruṇena tu mantreṇa vīkṣa yanvasudhātalam | tato nirbhidya vasudhāṃ bhūritoyaṃ vinirgatam

เมื่อเพ่งดูผิวพิภพด้วยมนตร์วารุณะแล้ว ท่านก็ผ่าแผ่นดินออก จากนั้นสายน้ำอันไพศาลก็พุ่งทะลักออกมา

वारुणेनwith the Varuṇa-related
वारुणेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootवारुण (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; ‘मन्त्रेण’ इति विशेष्यस्य विशेषणम् (Varuṇa-related)
तुindeed/but
तु:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वयार्थक-निपात (but/indeed)
मन्त्रेणby a mantra
मन्त्रेण:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन
वीक्ष्यhaving looked at
वीक्ष्य:
Purvakala-kriya (Absolutive/पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootवीक्ष् (धातु)
Formल्यप्/क्त्वान्त (absolutive), पूर्वकालिक-क्रिया (having looked at)
यन्which
यन्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; सम्बन्धे—‘which’ (object of ‘वीक्ष्य’)
वसुधातलम्the surface of the earth
वसुधातलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवसुधा-तल (प्रातिपदिक; वसुधा + तल)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (वसुधायाः तलम्)
ततःthen/from there
ततः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb ‘then/from there’)
निर्भिद्यhaving pierced/split
निर्भिद्य:
Purvakala-kriya (Absolutive/पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootनिर्-भिद् (धातु)
Formल्यप्/क्त्वान्त (absolutive), पूर्वकालिक-क्रिया (having split open)
वसुधाम्the earth
वसुधाम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवसुधा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
भूरितोयम्abundant water
भूरितोयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभूरि-तोय (प्रातिपदिक; भूरि + तोय)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (भूरि तोयम्)
विनिर्गतम्came out/issued forth
विनिर्गतम्:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootवि-निर्-गम् (धातु)
Formक्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘भूरितोयम्’ इति कर्तृविशेषणम् (having come forth)

Sūta

Tirtha: Vāruṇa-prādurbhāva-tīrtha (contextual)

Type: kund

Scene: Vasiṣṭha, invoking the Vāruṇa mantra, fixes his gaze on the ground; the earth splits and a powerful surge of clear water erupts, transforming the place into a sacred spring/stream.

S
Sūta
V
Vasiṣṭha
V
Varuṇa (via Vāruṇa mantra)

FAQs

Mantra guided by tapas is portrayed as a lawful sacred technology that restores life-giving waters and reestablishes tīrtha purity.

The Sarasvatī-associated tīrtha is glorified as a place where Vāruṇa-mantra power manifests water, reaffirming the site’s sanctity.

Use of the Vāruṇa mantra (a Varuṇa-related water-invoking mantra) is explicitly mentioned as the operative remedial practice.