Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 16

चित्ते स्वे चिंतयामास सुधन्येयं तपस्विनी । यस्याः पतिर्मुखासक्तो गुणदोषप्रजल्पकः । सानुरागश्च सुस्निग्धो नान्यां नारीं बिभर्त्ति च

citte sve ciṃtayāmāsa sudhanyeyaṃ tapasvinī | yasyāḥ patirmukhāsakto guṇadoṣaprajalpakaḥ | sānurāgaśca susnigdho nānyāṃ nārīṃ bibhartti ca

นางรำพึงในใจว่า “ช่างเป็นผู้มีบุญยิ่งนักคือสตรีนักบำเพ็ญตบะผู้นี้ ผู้ซึ่งสามีหลงใหลในใบหน้าของนาง สนทนาเรื่องคุณและโทษ ด้วยความรักและความอ่อนโยนยิ่ง เขามิได้มีหญิงอื่นเลย”

चित्तेin (her) mind
चित्ते:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootचित्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
स्वेin her own
स्वे:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; विशेषण
चिन्तयामासshe reflected/thought
चिन्तयामास:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√चिन्त् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
सु-धन्याvery fortunate
सु-धन्या:
Visheshya (Predicative/विशेष्य)
TypeAdjective
Rootधन्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; उपसर्ग ‘सु’ (intensifier)
इयम्this (woman)
इयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम
तपस्विनीthe ascetic woman
तपस्विनी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतपस्विन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
यस्याःwhose
यस्याः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम
पतिःhusband
पतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
मुख-आसक्तःattached to (her) face
मुख-आसक्तः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमुख (प्रातिपदिक) + आसक्त (आ-√सञ्ज्/सक्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; समासः—तत्पुरुष (मुखे आसक्तः)
गुण-दोष-प्रजल्पकःone who talks of merits and faults
गुण-दोष-प्रजल्पकः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगुण (प्रातिपदिक) + दोष (प्रातिपदिक) + प्रजल्पक (प्र-√जल्प् धातु, ण्वुल्/कर्तृवाचक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्तृवाचक-प्रत्ययान्त (agent noun) विशेषण; समासः—तत्पुरुष (गुणदोषयोः प्रजल्पकः)
स-अनुरागःloving/with affection
स-अनुरागः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअनुराग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः—कर्मधारय (अनुरागयुक्तः)
and
:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
सु-स्निग्धःvery affectionate/tender
सु-स्निग्धः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्निग्ध (√स्निह् धातु, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त विशेषण; ‘सु’ उपसर्ग (intensifier)
not
:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation particle)
अन्याम्another
अन्याम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण
नारीम्woman
नारीम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनारी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
बिभर्तिsupports/maintains (keeps)
बिभर्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√भृ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
and
:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

Sūta (continued narration; Kātyāyanī’s internal monologue reported)

Type: kshetra

Listener: Brāhmaṇas/sages (explicit vocative sense continues in surrounding verses)

Scene: An observing woman inwardly reflects on the ascetic wife’s fortune: the husband’s affectionate fidelity and tender speech; the observer’s face shows mixed admiration and pain.

K
Kātyāyanī
Ś
Śāṇḍilī

FAQs

The text praises fidelity, affectionate restraint, and dharmic companionship, presenting them as fruits of tapas and right conduct.

No tīrtha is named in this verse; the glorification is indirect—showing how dharmic life supports the aims celebrated in māhātmya literature.

None explicitly; “tapasvinī” indicates disciplined virtue rather than a particular rite.