Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 72

Devanagari script

तदास्य पंकजं हित्वा यूनां नेत्रालिमालया । न लतांतरमासेवि अप्यामोदप्रसूनयुक्

Transliteration

tadāsya paṃkajaṃ hitvā yūnāṃ netrālimālayā | na latāṃtaramāsevi apyāmodaprasūnayuk

Translation

ละทิ้งดอกบัวคือพักตร์ของนางแล้ว พวงผึ้งคือดวงตาของหนุ่มๆ มิได้เกาะพึ่งเถาอื่นใด แม้เถานั้นจะอวลด้วยดอกหอมก็ตาม

Word by Word

• तत्: that (her)
• तत्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, समासाङ्ग/उपपद (तद् + आस्य)

• आस्य: of the face
• आस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: आस्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• पङ्कजम्: lotus
• पङ्कजम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पङ्कज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• हित्वा: having left
• हित्वा: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: हित्वा (कृदन्त; √हा (धातु) + त्वा)
• Form: त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive)

• यूनाम्: of the young men
• यूनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युवन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• नेत्र: eye
• नेत्र: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, समासाङ्ग (पूर्वपद)

• आलि: row/cluster
• आलि: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: आलि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, समासाङ्ग (पूर्वपद)

• मालया: by the garland/row of eyes
• मालया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: माला (प्रातिपदिक) [नेत्र-आलि-मालया]
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; समासः तत्पुरुष (नेत्राणाम् आलिः तस्याः माला)

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय

• लतान्तरम्: another creeper
• लतान्तरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लता-अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः तत्पुरुष (लतायाः अन्तरम्)

• आसेवि: one who resorts to
• आसेवि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आसेविन् (प्रातिपदिक; √सेव् (धातु) + णिनि)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; णिनि-प्रत्ययान्त ‘one who resorts to’ (न ... आसेवि = ‘not resorting’)

• अपि: even
• अपि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपवादार्थक अव्यय ‘even/also’

• आमोद: fragrance
• आमोद: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: आमोद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, समासाङ्ग (पूर्वपद)

• प्रसून: flower
• प्रसून: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्रसून (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, समासाङ्ग (पूर्वपद)

• युक्: endowed with fragrant flowers
• युक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: युक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √युज् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; समासः तत्पुरुष (आमोद-प्रसूनैः युक्तः)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Skanda Dialogue

Listener: Sages / internal ‘muni’ addressee

Visual Art Cues

Scene: A maiden’s face like a lotus; the young men’s eyes are depicted as a swarm/garland of bees hovering only around that lotus, ignoring other flowering creepers.

Characters & Entities

• Kāśī (implied context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It illustrates the mind’s power of fixation; in the puranic frame, this becomes a prompt to transform fixation into unwavering devotion (ananya-bhakti).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the broader setting in the Kāśīkhaṇḍa, though no individual tirtha is named in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.