Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 21

तस्थावधोमुखी भूमिं लिखत्यंगुष्ठकोटिना । विश्रवास्तां विलोक्याथ कैकसीं तनुमध्यमाम् । उवाच सस्मितो विप्राः पूर्णचंद्रनिभाननाम्

tasthāvadhomukhī bhūmiṃ likhatyaṃguṣṭhakoṭinā | viśravāstāṃ vilokyātha kaikasīṃ tanumadhyamām | uvāca sasmito viprāḥ pūrṇacaṃdranibhānanām

นางยืนก้มหน้า ใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือขีดเขียนพื้นดินอยู่ ครั้นวิศรวัสเห็นไกกสี—เอวอ้อนแอ้น ใบหน้าดุจพระจันทร์เพ็ญ—โอ้พราหมณ์ทั้งหลาย ก็ตรัสด้วยรอยยิ้มอ่อนโยน

तस्थौstood
तस्थौ:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अधोमुखीdown-faced
अधोमुखी:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअधस् + मुख (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (कैकसी)
भूमिम्the ground
भूमिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
लिखतिscratches/writes
लिखति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootलिख् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अङ्गुष्ठकोटिनाwith the tip of (her) thumb
अङ्गुष्ठकोटिना:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअङ्गुष्ठ (प्रातिपदिक) + कोटि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; करण
विश्रवाःViśravas
विश्रवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविश्रवस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
ताम्her
ताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
विलोक्यhaving looked at
विलोक्य:
Kriya-visheshaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootवि√लोक् (धातु) + ल्यप्
Formल्यप्-अव्ययकृदन्त (Gerund); ‘having seen’
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (then)
कैकसीम्Kaikasī
कैकसीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकैकसी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
तनुमध्यमाम्slender-waisted
तनुमध्यमाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतनु (प्रातिपदिक) + मध्यमा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (कैकसीम्)
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
सस्मितःsmiling
सस्मितः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस (उपसर्ग/अव्यय) + स्मित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः—‘स्मितं यस्य सः’; विशेषण (विश्रवाः)
विप्राःO brāhmaṇas
विप्राः:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन; (सम्बोधन-रूपेणापि सम्भवः—कथकस्य श्रोत्रान् प्रति)
पूर्णचंद्रनिभाननाम्whose face resembled the full moon
पूर्णचंद्रनिभाननाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपूर्ण (प्रातिपदिक) + चन्द्र (प्रातिपदिक) + निभ (प्रातिपदिक) + आनन (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः—‘पूर्णचन्द्रनिभम् आननं यस्याः सा’; विशेषण (कैकसीम्)

Narrator (with Viśravas about to speak)

Tirtha: Āśrama-kṣetra (Viśravas āśrama, Setu frame)

Type: kshetra

Listener: Brāhmaṇas/ṛṣis

Scene: Kaikasī stands with lowered face, tracing the earth with her thumb-tip; Viśravas looks upon her moonlike face and slender waist, smiling gently as he begins to speak; dusk firelight glows nearby.

K
Kaikasī
V
Viśravas

FAQs

Modesty and respectful conduct are presented as virtues, especially in sacred settings and life-changing requests.

No specific tīrtha is praised in this verse; it is a narrative lead-in to dialogue.

No direct prescription; the verse describes demeanor and the start of an exchange with the sage.