Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 34

श्रीमार्कण्डेय उवाच । हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु । यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन

śrīmārkaṇḍeya uvāca | hanūmanteśvare putra pratyakṣapratyayaṃ śṛṇu | yadvṛttaṃ dvāparasyādau tretānte pāṇḍunandana

ศรีมารกัณฑेयกล่าวว่า: “โอ บุตรเอ๋ย ณ หะนูมันเตศวร จงฟังพยานหลักฐานที่ประจักษ์ชัด—เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเมื่อเริ่มยุคทวาปร และเมื่อสิ้นยุคเตรตา โอ ผู้เป็นที่ชื่นใจแห่งวงศ์ปาณฑุ”

श्रीमार्कण्डेयःthe venerable Mārkaṇḍeya
श्रीमार्कण्डेयः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (श्रीमान् मार्कण्डेयः)
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
हनूमन्तेश्वरेat Hanūmanteśvara
हनूमन्तेश्वरे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootहनूमत् (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (हनूमतः ईश्वरः)
पुत्रO son
पुत्र:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
प्रत्यक्षप्रत्ययम्direct proof/conviction
प्रत्यक्षप्रत्ययम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootप्रत्यक्ष (प्रातिपदिक) + प्रत्यय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (प्रत्यक्षः प्रत्ययः)
शृणुlisten
शृणु:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद
यत्which/that which
यत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम
वृत्तम्(what) happened
वृत्तम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवृत् (धातु)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कृदन्तः—क्त-प्रत्यय (past participle used substantively): ‘what happened’
द्वापरस्यof the Dvāpara (age)
द्वापरस्य:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootद्वापर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन (युगनाम)
आदौat the beginning
आदौ:
Adhikarana (Time/अधिकरण)
TypeNoun
Rootआदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; अव्ययीभाववत् प्रयोगः ‘आदौ’ = in the beginning
त्रेतान्तेat the end of the Tretā (age)
त्रेतान्ते:
Adhikarana (Time/अधिकरण)
TypeNoun
Rootत्रेता (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (त्रेतायाः अन्तः)
पाण्डुनन्दनO son of Pāṇḍu
पाण्डुनन्दन:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootपाण्डु (प्रातिपदिक) + नन्दन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (पाण्डोः नन्दनः)

Mārkaṇḍeya

Tirtha: Hanūmanteśvara

Type: kshetra

Listener: Pāṇḍunandana (a Pāṇḍava-descendant; addressed as 'pāṇḍunandana')

Scene: Mārkaṇḍeya, venerable and radiant, addresses a Pāṇḍava-descendant listener near the Hanūmanteśvara shrine, gesturing toward the temple as 'direct testimony' while invoking the yuga boundary of Tretā’s end and Dvāpara’s dawn.

M
Mārkaṇḍeya
H
Hanūmanteśvara
P
Pāṇḍunandana (a Pāṇḍava listener)
T
Tretā-yuga
D
Dvāpara-yuga

FAQs

A tīrtha’s greatness is validated through sacred history—Mārkaṇḍeya frames Hanūmanteśvara as a site with ‘direct testimony’ of divine acts across yugas.

Hanūmanteśvara—presented as a distinct Śiva site within the Revā Khaṇḍa sacred geography (Narmadā region).

No explicit ritual is stated; the instruction is śravaṇa (listening) to the tīrtha-māhātmya as a means of faith and understanding.