Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 34

ततः प्रसुप्तः सहसा विबुद्धो रात्रिक्षये देववरः स्वभावात् । विक्षोभयन् बाहुभिरर्णवाम्भो जगत्प्रणष्टं सलिले विमृश्य

tataḥ prasuptaḥ sahasā vibuddho rātrikṣaye devavaraḥ svabhāvāt | vikṣobhayan bāhubhirarṇavāmbho jagatpraṇaṣṭaṃ salile vimṛśya

ครั้นเมื่อราตรีสิ้นสุด เทวผู้ประเสริฐนั้นตื่นขึ้นโดยฉับพลันตามสภาวะของพระองค์เอง ทรงกวัดแกว่งพระกรกวนสายน้ำมหาสมุทร แล้วทรงใคร่ครวญถึงโลกที่สูญหายไปในห้วงน้ำแห่งปรลัย

ततःthen/thereafter
ततः:
Adhikarana (Temporal/कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण) = indeclinable adverb; अर्थः ‘तस्मात्/तदनन्तरम्’
प्रसुप्तःasleep
प्रसुप्तः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्र-√स्वप् (धातु) → प्रसुप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त) = past participle; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण
सहसाsuddenly
सहसा:
Kriya-vishesana (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसहसा (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण) = adverb; ‘अचिरात्/अकस्मात्’
विबुद्धःawakened
विबुद्धः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootवि-√बुध् (धातु) → विबुद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त) = past participle; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण
रात्रिक्षयेat the end of the night
रात्रिक्षये:
Adhikarana (Temporal/कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक) + क्षय (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (रात्रेः क्षयः); पुंलिङ्ग (क्षय), सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण
देववरःthe best of the gods
देववरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक) + वर (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (देवानां वरः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
स्वभावात्by nature
स्वभावात्:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootस्वभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; हेतु/कारण (ablative of cause)
विक्षोभयन्agitating/stirring
विक्षोभयन्:
Karta (Agent/कर्ता)
TypeVerb
Rootवि-√क्षुभ् (धातु) → विक्षोभयत् (शतृ)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ) = present active participle; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तरि प्रयोग
बाहुभिःwith (his) arms
बाहुभिः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; करण
अर्णवाम्भःthe ocean-water
अर्णवाम्भः:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअर्णव (प्रातिपदिक) + अम्भस् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (अर्णवस्य अम्भः); नपुंसकलिङ्ग (अम्भस्), द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
जगत्the world
जगत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
प्रणष्टम्destroyed/vanished
प्रणष्टम्:
Karma (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootप्र-√नश् (धातु) → प्रणष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त) = past participle; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; जगत्-विशेषण
सलिलेin the water
सलिले:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootसलिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण
विमृश्यhaving reflected/considered
विमृश्य:
Kriya (Non-finite verb/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootवि-√मृश् (धातु)
Formक्त्वान्त (अव्ययकृदन्त) = gerund/absolutive; ‘विचार्य/परामृश्य’

Unspecified narrator (within Revā Khaṇḍa context)

Tirtha: Revā (Narmadā) tīrthas (contextual)

Type: river

Scene: At the end of the cosmic night, the deity awakens upon the waters; with mighty arms he churns/stirs the flood-ocean, contemplating the submerged world.

D
Devavara (the Lord)
A
Arṇava (ocean)
J
Jagat (world)

FAQs

Cosmic cycles are governed by divine order: dissolution is followed by re-awakening and renewed concern for creation.

No explicit tirtha appears in this verse.

None; it is narrative cosmology.