Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 17

संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः । तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च

saṃnirudhyendriyagrāmaṃ yatrayatra vasenmuniḥ | tatra tatra kurukṣetraṃ naimiṣaṃ puṣkarāṇi ca

ณ ที่ใดที่มุนีผู้สำรวมหมู่แห่งอินทรีย์พำนักอยู่ ที่นั้นเองย่อมเป็นกุรุเกษตร เป็นไนมิษะ และเป็นปุษกรด้วย

संनिरुध्यhaving restrained
संनिरुध्य:
Kriya-visheṣaṇa (Adverbial modifier of action)
TypeVerb
Rootसम्-नि-√रुध् (धातु)
Formक्त्वान्त (अव्ययकृदन्त), सम्+नि उपसर्गपूर्वक √रुध्; ‘having restrained’ (absolutive/gerund)
इन्द्रियग्रामम्the group of senses
इन्द्रियग्रामम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक) + ग्राम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘इन्द्रियाणां ग्रामः’ (collection of senses)
यत्रwhere
यत्र:
Adhikaraṇa (Locative sense/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formअव्यय, स्थानवाचक (relative adverb)
यत्रwherever
यत्र:
Adhikaraṇa (Locative sense/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formअव्यय, पुनरुक्ति (emphatic repetition)
वसेत्should dwell
वसेत्:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√वस् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; ‘may dwell/should live’
मुनिःa sage
मुनिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन
तत्रthere
तत्र:
Adhikaraṇa (Locative sense/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय, स्थानवाचक (correlative adverb)
तत्रin that very place
तत्र:
Adhikaraṇa (Locative sense/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय, पुनरुक्ति (emphatic repetition)
कुरुक्षेत्रम्Kurukṣetra
कुरुक्षेत्रम्:
Pradhāna-nāma (Predicate nominative/समासार्थ-निर्देश)
TypeNoun
Rootकुरु (प्रातिपदिक) + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘कुरूणां क्षेत्रम्’
नैमिषम्Naimiṣa (holy place)
नैमिषम्:
Pradhāna-nāma (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootनैमिष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तीर्थनाम
पुष्कराणिPuṣkara holy places
पुष्कराणि:
Pradhāna-nāma (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; तीर्थनाम (the Puṣkaras)
and
:
Samuccaya (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयार्थक निपात (conjunction)

Mārkaṇḍeya (deduced)

Tirtha: Kurukṣetra / Naimiṣa / Puṣkara (as archetypes invoked)

Type: kshetra

Scene: A serene muni seated in meditation beneath a tree; subtle radiance spreads outward, transforming the surrounding landscape into symbolic markers of Kurukṣetra, Naimiṣa forest, and Puṣkara lake.

K
Kurukṣetra
N
Naimiṣa
P
Puṣkara
M
Muni

FAQs

Inner discipline (sense-restraint) radiates outward: a realized sage transforms any dwelling-place into a pilgrimage-site.

Kurukṣetra, Naimiṣa, and Puṣkara are invoked as benchmarks of sanctity, to say a sage’s abode equals them.

Indriya-nigraha (restraint of the senses) as the core yogic practice that confers tīrtha-like holiness.