Mantra 1
Rishi: Nārāyaṇa / Puruṣa-sūkta tradition (later attribution; Vedic index often lists as 'Puruṣa')
Devata: Puruṣa (cosmic person; ultimately Prajāpati)
Chandas: Triṣṭubh (as commonly classified for Puruṣa-sūkta opening)
Samhita Patha (Devanagari)
स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । स भूमि॑ᳪ स॒र्वत॑ स्पृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒॒लम्
Transliteration
sahasraśī́rṣā púruṣaḥ sahasrākṣáḥ sahásrapāt | sá bhū́miṃ sárvataḥ spṛtvā́’tyátiṣṭhad daśā́ṅgulam
Translation
ปุรุษะ (Puruṣa) มีเศียรพัน ดวงตาพัน เท้าพัน แผ่ซ่านสัมผัสแผ่นดินรอบด้านทั้งปวง แต่ยังทรงยืนอยู่เหนือมันไปอีกเพียงสิบความกว้างนิ้วมือ
Padapatha (Word Analysis)
सहस्र-शीर्षा । पुरुषः । सहस्र-अक्षः । सहस्र-पात् । सः । भूमिम् । सर्वतः । स्पृत्वा । अति । अतिष्ठत् । दश-अङ्गुलम्
Word by Word
सहस्रशीर्षाhaving a thousand heads
सहस्रशीर्षा:
Kartā (विशेषणरूपेण कर्तृपदस्य) अथवा कर्तृविशेषणम्
TypeAdjective
Rootसहस्र-शीर्षन् (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि-समास) → सहस्रशीर्षन्
पुरुषःthe Person (Puruṣa)
पुरुषः:
Kartā
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक) → पुरुष
सहस्राक्षःhaving a thousand eyes
सहस्राक्षः:
Kartā (विशेषणरूपेण) अथवा कर्तृविशेषणम्
TypeAdjective
Rootसहस्र-अक्षन् (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि-समास) → सहस्राक्षन्
सहस्रपात्having a thousand feet
सहस्रपात्:
Kartā (विशेषणरूपेण) अथवा कर्तृविशेषणम्
TypeAdjective
Rootसहस्र-पद्/पाद् (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि-समास) → सहस्रपाद्
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → स
भूमिम्the earth
भूमिम्:
Karma
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक) → भूमि
सर्वतःon all sides; everywhere
सर्वतः:
Adhikaraṇa (देश/परितः-भावे)
TypeIndeclinable
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय) → सर्वतः
स्पृत्वाhaving touched
स्पृत्वा:
(क्रियाविशेषणम्; मुख्यक्रियायाः पूर्वकर्म)
TypeVerb
Root√स्पृश् (स्पर्शे) → क्त्वान्त (त्वा) : स्पृष्ट्वा/स्पृत्वा (वैदिक-रूप)
अतिbeyond; over
अति:
(क्रियाविशेषणम्; ‘अतितरां’ अर्थे)
TypeIndeclinable
Rootअति (उपसर्ग/अव्यय) → अति
अतिष्ठत्stood
अतिष्ठत्:
(मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Root√स्था (तिष्ठति) + अङ् (लुङ्) → अतिष्ठत्
दशाङ्गुलम्by ten fingers’ breadth (ten spans)
दशाङ्गुलम्:
Karma (परिमाण-निर्देशः; ‘कियत्?’) अथवा क्रियाविशेषणीय-द्वितीया
TypeNoun (measure) / Adjective
Rootदश-अङ्गुल (प्रातिपदिक; कर्मधारय/द्विगु-समास) → दशाङ्गुल
Entities Mentioned
P
PuruṣaP
PrajāpatiN
Nārāyaṇa (later attribution)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes