Previous Verse
Next Verse

Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 40

योगप्रकारनिर्णयः

Classification and Definition of Yoga

क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान् । निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति

krameṇābhyasyamānoyaṃ prāṇāyāmapramāṇavān | nirdahatyakhilaṃ doṣaṃ karturdehaṃ ca rakṣati

เมื่อฝึกปราณายามอันมีระเบียบและมีประมาณนี้อย่างค่อยเป็นค่อยไปและสม่ำเสมอ ย่อมเผาผลาญมลทินทั้งปวง และยังคุ้มครองกายของผู้ปฏิบัติด้วย.

क्रमेणgradually, in sequence
क्रमेण:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण/Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootक्रम (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-एकवचन-रूपेण अव्ययीभाव (instrumental used adverbially): ‘क्रमेण’ = ‘क्रमशः/in order’
अभ्यस्यमानःbeing practiced
अभ्यस्यमानः:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier of ‘अयम्’)
TypeAdjective
Rootअभि + अस् (धातु ‘अस्/अभ्यासे’ as ‘अभ्यस्’) + शानच् → अभ्यस्यमान (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formवर्तमान-कृदन्त (शानच्/Present passive participle sense: ‘being practiced’), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
अयम्this (practice)
अयम्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
प्राणायामप्रमाणवान्having proper measure in prāṇāyāma
प्राणायामप्रमाणवान्:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier of ‘अयम्’)
TypeAdjective
Rootप्राणायाम + प्रमाणवत् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (प्राणायामस्य प्रमाणम् यस्य सः/‘having the measure of prāṇāyāma’); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
निर्दहतिburns away, destroys
निर्दहति:
Kriyā (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootनिर् + दह् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
अखिलम्entire, all
अखिलम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootअखिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (दोषम्)
दोषम्fault, impurity
दोषम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootदोष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
कर्तुःof the doer/practitioner
कर्तुः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootकर्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन
देहम्body
देहम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootदेह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
रक्षतिprotects
रक्षति:
Kriyā (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootरक्ष् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

Suta Goswami

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti

Role: liberating

S
Shiva

FAQs

It teaches that disciplined, measured prāṇāyāma—done gradually—purifies the doṣas (inner impurities) that bind the soul (paśu) and supports steadiness for turning toward Pati (Shiva), aligning with Shaiva Siddhanta’s emphasis on purification as a prerequisite for grace and liberation.

By burning impurities and stabilizing the body-mind, prāṇāyāma prepares the devotee for focused Linga-upāsanā—such as japa of the Panchākṣarī and dhyāna on Saguna Shiva—so worship becomes concentrated, sattvic, and fit for receiving Shiva’s anugraha (grace).

A gradual, properly measured prāṇāyāma practice (regulated breath discipline), ideally supporting Shiva-oriented sādhanā like mantra-japa (e.g., Om Namaḥ Śivāya) and meditation, while maintaining bodily steadiness and purity.