Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 6

Sukta 10.114

Rishi: Kumārāyaṇa (traditionally for RV 10.114); attribution may vary by Anukramaṇī tradition
Devata: Brahmaṇaspati / Bṛhaspati / Vāc as the ordering power of sacred speech (hymn is riddle-like on metres and yajña-structure)
Chandas: Triṣṭubh (common for RV 10.114; exact metrical scan may be verified per pada count and caesura)

षट्त्रिंशाँश्च चतुरः कल्पयन्तश्छन्दांसि च दधत आद्वादशम् । यज्ञं विमाय कवयो मनीष ऋक्सामाभ्यां प्र रथं वर्तयन्ति ॥

ष॒ट्त्रिं॒शाँश्च॑ च॒तुर॑: क॒ल्पय॑न्त॒श्छन्दां॑सि च॒ दध॑त आद्वाद॒शम् । य॒ज्ञं वि॒माय॑ क॒वयो॑ मनी॒ष ऋ॑क्सा॒माभ्यां॒ प्र रथं॑ वर्तयन्ति ॥

ṣaṭtriṃśā́ṃś ca catúraḥ kalpáyantaś chándāṃsi ca dádhata ādvādáśam | yajñáṃ vimā́ya kaváyo manīṣā́ ṛ́ksāmā́bhyāṃ prá ráthaṃ vartayanti ||

เขาทั้งหลายจัดวางสามสิบหกและสี่ให้เป็นระเบียบ และตั้งฉันทัส (ฉันทลักษณ์) ไว้ ณ ที่ของตน สถาปนาระเบียบสิบสองประการ ครั้นวัดกำหนดยัญพิธีแล้ว ฤษีผู้รู้ด้วยปัญญาอันสว่างไสว อาศัยพลังแห่ง Ṛk และ Sāman ให้ราชรถแห่งกิจการเคลื่อนไปข้างหน้า

ष॒ट्ऽत्रिं॒शान् । च॒ । च॒तुरः॑ । क॒ल्पय॑न्तः । छन्दां॑सि । च॒ । दध॑तः । आ॒ऽद्वा॒द॒शम् । य॒ज्ञम् । वि॒ऽमाय॑ । क॒वयः॑ । म॒नी॒षा । ऋ॒क्ऽसा॒माभ्या॑म् । प्र । रथ॑म् । व॒र्त॒य॒न्ति॒ ॥षट्त्रिंशान् । च । चतुरः । कल्पयन्तः । छन्दांसि । च । दधतः । आद्वादशम् । यज्ञम् । विमाय । कवयः । मनीषा । ऋक्सामाभ्याम् । प्र । रथम् । वर्तयन्ति ॥ṣaṭ-triṃśān | ca | caturaḥ | kalpayantaḥ | chandāṃsi | ca | dadhataḥ | ādvādaśam | yajñam | vi-māya | kavayaḥ | manīṣā | ṛk-sāmābhyām | pra | ratham | vartayanti

षट्त्रिंशान्thirty-six (items)
षट्त्रिंशान्:
कर्म (कल्पयन्तः इति क्रियायाः)
TypeNoun (Numeral)
Rootषट् + त्रिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक) → षट्त्रिंशत्
and
:
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
चतुरःfour (items)
चतुरः:
कर्म (कल्पयन्तः इति क्रियायाः)
TypeNoun (Numeral)
Rootचतुर् (संख्या-प्रातिपदिक)
कल्पयन्तःarranging / preparing
कल्पयन्तः:
कर्तृ
TypeVerb
Root√कॢप् (कॢप्/कल्प्) ‘to arrange, prepare’
छन्दांसिmeters (Vedic metres)
छन्दांसि:
कर्म (कल्पयन्तः/दधत इत्यस्य)
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Root
दधतthey place / they set
दधत:
कर्तृ
TypeVerb
Root√धा ‘to place, set’
unto / towards
:
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
द्वादशम्the twelve (as a set)
द्वादशम्:
कर्म (आ + दधत इत्यस्य)
TypeNoun (Numeral)
Rootद्वादश (संख्या-प्रातिपदिक)
यज्ञम्the sacrifice
यज्ञम्:
कर्म (विमाय इत्यस्य) तथा वर्तयन्ति इत्यस्यापि
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
विमायhaving measured out / having laid out
विमाय:
पूर्वकाल (क्रियाविशेषणम्)
TypeVerb
Rootवि + √मा ‘to measure out, apportion’
कवयःthe seers / poets
कवयः:
कर्तृ (वर्तयन्ति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootकवि (प्रातिपदिक)
मनीषाwith insight / inspired thought
मनीषा:
करण (वर्तयन्ति इत्यस्य) / साधनम्
TypeNoun
Rootमनीषा (प्रातिपदिक)
ऋक्सामाभ्याम्with Ṛk and Sāman (hymn and chant)
ऋक्सामाभ्याम्:
करण (वर्तयन्ति इत्यस्य) / साधनम्
TypeNoun (compound)
Rootऋच् + सामन् (द्वन्द्व-समासः) → ऋक्साम (प्रातिपदिक)
प्रforth / forward
प्र:
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
रथम्the chariot
रथम्:
कर्म (वर्तयन्ति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
वर्तयन्तिthey set in motion / they roll onward
वर्तयन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Root√वृत् (वर्तते/वर्तयति) ‘to turn, set in motion’