Rig Veda 1.51.2 — Mandala 1, Sukta 51, Mantra 2

Sukta 1.51

Rishi: Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for RV 1.51)

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

अभीमवन्वन्त्स्वभिष्टिमूतयोऽन्तरिक्षप्रां तविषीभिरावृतम् । इन्द्रं दक्षास ऋभवो मदच्युतं शतक्रतुं जवनी सूनृतारुहत् ॥

Transliteration

abhīm avanvanta svabhiṣṭim ūtayo ’ntarikṣa-prāṃ taviṣībhir āvṛtam | indraṃ dakṣāsa ṛbhavo mada-cyutaṃ śata-kratuṃ javanī sūnṛtā ā aruhat ||

Translation

เหล่าอำนาจผู้เกื้อกูลเร่งรุดเข้าหาพระองค์ แสวงหาความสำเร็จอันแท้จริง; พระอินทระถูกโอบล้อมด้วยฤทธานุภาพทั้งหลายที่เติมเต็มแดนกลาง (อันตริกษะ). เหล่าริภุ (R̥bhu) ผู้ชำนาญ—นายช่างแห่งการก่อรูปอันถูกต้อง—ยกชูพระอินทระ ผู้ไม่ตกจากความปีติเมามาย ผู้มีเจตจำนงอันได้ผลร้อยประการ (ศตกรตุ); และวาจาสัตย์อันงาม (sūnṛtā) อันรวดเร็วก็ไต่ขึ้นสู่พระองค์.

Word by Word

• अभीम्: him (Indra)
• अभीम्: Karma
• Type: Indeclinable/Pronoun
• Root: अभि (उपसर्ग) + इदम् (सर्वनाम, एनद्-प्रत्ययः) → इम्

• अवन्वन्त्: helping, protecting
• अवन्वन्त्: Kartā
• Type: Adjective
• Root: अवन् (प्रातिपदिक; ‘रक्षण/सहाय’ अर्थे) / अव (धातु ‘रक्ष्/पाल्’ इत्यर्थे) + वन्त्

• स्वभिष्टिमूतयः: (they) whose aids/impulses are good; well-helping (ones)
• स्वभिष्टिमूतयः: Kartā
• Type: Noun (compound) / Adjective
• Root: सु- (उपसर्ग/उपपद) + अभिष्टि (प्रातिपदिक ‘सहाय/आश्रय/रक्षा’) + मूत (प्रातिपदिक ‘प्रेरणा/उत्साह/सहायता’; वैदिक) + इ (स्त्री) → मूतयः

• अन्तरिक्षप्राम्: the midspace-expanse (the wide region of the atmosphere)
• अन्तरिक्षप्राम्: Karma
• Type: Noun (compound) / Adjective
• Root: अन्तरिक्ष (प्रातिपदिक) + प्रा (स्त्री. प्रातिपदिक ‘पूरण/विस्तार’; RV) → प्राम्

• तविषीभिः: with (his) powers/strengths
• तविषीभिः: Karaṇa
• Type: Noun
• Root: तविषी (स्त्री. प्रातिपदिक ‘बल/शक्ति’)

• आवृतम्: covered, encompassed
• आवृतम्: Karma
• Type: Verb (past passive participle)
• Root: आ + √वृ (वृञ् वरणे/आवरणे) → आवृत

• इन्द्रम्: Indra
• इन्द्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• दक्षासः: the able/skillful ones
• दक्षासः: Kartā
• Type: Adjective (substantive)
• Root: दक्ष (प्रातिपदिक ‘कुशल/बलवान्/दक्ष’)

• ऋभवः: the Rbhus (divine artisans)
• ऋभवः: Kartā
• Type: Noun
• Root: ऋभु (प्रातिपदिक; देव-समूहः ‘ऋभवः’)

• मदच्युतम्: not fallen from exhilaration; steadfast in intoxication (of soma)
• मदच्युतम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: मद (प्रातिपदिक ‘मद/उन्माद/हर्ष’) + च्युत (√च्यु ‘चलने/पतने’ क्त) → मद-च्युत

• शतक्रतुम्: the hundred-powered/with a hundred stratagems
• शतक्रतुम्: Karma
• Type: Noun/Adjective (bahuvrīhi epithet)
• Root: शत (संख्या) + क्रतु (प्रातिपदिक ‘संकल्प/शक्ति/कर्म-प्रज्ञा’)

• जवनी: the swift one; the speed-bringer (chariot/impulse)
• जवनी: Kartā
• Type: Noun
• Root: जव (प्रातिपदिक ‘वेग’) + नी (स्त्री. ‘नेत्री/वाहिका’; √नी ‘ने’)

• सूनृताः: true/kindly words
• सूनृताः: Karma
• Type: Noun
• Root: सु- + नृत (प्रातिपदिक ‘सत्य/ऋजु-वाक्’; सूनृता ‘kindly/true speech’)

• अरुहत्: mounted, ascended
• अरुहत्: Kartā
• Type: Verb
• Root: आ + √रुह् (रुहँ आरोहणे) → अरुहत्