Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः

Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash

उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।।।

udyatāyudha-nistriṁśo rathe su-samalaṅkṛte |

kālāśva-yukte mahati sthitaḥ kālāntakopamaḥ ||

mahā-pramāṇam udyamya vipulaṁ vegavad dṛḍham |

dhanur bhīmaṁ parāmṛśya śarāṁś cāmitra-nāśanān ||

อินทรชิตยืนอยู่บนรถศึกใหญ่ อันประดับงดงาม เทียมม้าดำทั้งหลาย ชูอาวุธและดาบไว้ ดูประหนึ่งพญามัจจุราชในกาลอวสาน เขายกคันศรอันน่าสะพรึง—ใหญ่กว้าง ยาว มั่นคง และพุ่งแรง—พร้อมทั้งกำลูกศรผู้ทำลายศัตรูไว้ในมือ

उद्यतायुधनिस्त्रिंशःwith raised weapons and sword
उद्यतायुधनिस्त्रिंशः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootउद्यत + आयुध + निस्त्रिंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुपद-समासः—‘having weapon and sword raised’ (qualifies implied subject, Rāvaṇiḥ)
रथेin the chariot
रथे:
अधिकरण (स्थान)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘on/in the chariot’
सुसमलङ्कृतेwell-adorned
सुसमलङ्कृते:
विशेषण (locative noun)
TypeAdjective
Rootसु + समलङ्कृत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषणम्—‘well-decorated’ (qualifies रथे)
कालाश्वयुक्तेyoked with black horses
कालाश्वयुक्ते:
विशेषण
TypeAdjective
Rootकाल + अश्व + युक्त (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘yoked with black horses’ (qualifies रथे)
महतिgreat
महति:
विशेषण
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘great’ (qualifies रथे)
स्थितःstood
स्थितः:
विधेय (predicate participle)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘standing/placed’
कालान्तकोपमःlike Death at the end
कालान्तकोपमः:
उपमान-विशेषण
TypeAdjective
Rootकालान्तक + उपम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘like Kālāntaka (Death at the end-time)’
महाप्रमाणम्very large
महाप्रमाणम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootमहा + प्रमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘of great size’ (qualifies धनुः)
उद्यम्यhaving lifted
उद्यम्य:
पूर्वकाल-क्रिया
TypeVerb
Rootउद्-यम् (धातु)
Formल्यप्/तुमुन्-सम्भव (gerund/absolutive in -ya), ‘having lifted/raising’
विपुलम्huge
विपुलम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootविपुल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘broad/huge’ (qualifies धनुः)
वेगवत्swift
वेगवत्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootवेगवत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘swift/impetuous’ (qualifies धनुः)
दृढम्firm
दृढम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootदृढ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘firm/strong’ (qualifies धनुः)
धनुःbow
धनुः:
कर्म
TypeNoun
Rootधनुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘bow’ (object of parāmṛśya/udymya)
भीमम्terrific
भीमम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootभीम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘terrific’ (qualifies धनुः)
परामृश्यhaving grasped
परामृश्य:
पूर्वकाल-क्रिया
TypeVerb
Rootपरि-आ-√मृश् (धातु)
Formल्यप् (absolutive in -ya), ‘having grasped/drawn (the bow)’
शरान्arrows
शरान्:
कर्म
TypeNoun
Rootशर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; ‘arrows’
and
:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
अमित्रनाशनान्enemy-destroying
अमित्रनाशनान्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootअमित्र + नाशन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम्—‘enemy-destroying’ (qualifies शरान्)

After Lakshmana had spoken that way, Indrajith, endowed with mighty prowess, and victorious in combat seized a terrific bow and released pointed arrows.

I
Indrajit
C
chariot
B
bow
A
arrows
D
Death (Kāla)

FAQs

The verse frames adharma through intimidation: power and terror are displayed as instruments of harm. In the Ramayana’s ethical horizon, true dharma is not mere might but restraint and righteous purpose.

Indrajit prepares for a decisive attack in the battle, mounting a splendid chariot and readying bow and arrows.

Not a virtue but a martial quality—formidable prowess—presented in a way that foreshadows misuse when ungoverned by dharma.