Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

ऋक्षबिलप्रवेशः

Entry into the Rikshabilam Cave

अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः।।।।जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः।नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः।।।।तथा चेमे बिलद्वारि स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः।

asmāc cāpi bilād dhaṃsāḥ krauñcāś ca saha sārasaiḥ |

jalārdrāś cakravākāś ca niṣpatanti sma sarvaśaḥ ||

nūnaṃ salilavān atra kūpo vā yadi vā hradaḥ |

tathā ceme biladvāri snigdhās tiṣṭhanti pādapāḥ ||

จากถ้ำนี้ หงส์ นกกรุญจ์ นกสารัส และนกจักรวากะ—ชุ่มเปียกด้วยน้ำ—พากันบินออกไปทุกทิศทาง แน่แท้ภายในย่อมมีน้ำมาก จะเป็นบ่อหรือสระก็ตาม และที่ปากถ้ำนี้ ต้นไม้ทั้งหลายก็ตั้งอยู่เขียวชอุ่มเป็นมันและสดชื่น

अस्मात्from this
अस्मात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootइदम्/अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अवधान/समुच्चयार्थक (particle: 'also/even')
बिलात्from the cave
बिलात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootबिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन
हंसाःswans
हंसाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
क्रौञ्चाःkrauñcas
क्रौञ्चाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक्रौञ्च (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
सहtogether with
सह:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formअव्यय; सहार्थक उपपद (preposition-like indeclinable)
सारसैःwith sārasas
सारसैः:
Sahakaraka (सहकारक)
TypeNoun
Rootसारस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/सह-योग), बहुवचन
जल-आर्द्राःwet with water
जल-आर्द्राः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootजल (प्रातिपदिक) + आर्द्र (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; पक्षिणां विशेषण
चक्रवाकाःcakravākas
चक्रवाकाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्रवाक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
निष्पतन्तिfly out/come out
निष्पतन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनिस् + √पत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, बहुवचन
स्मindeed/used to (past marker)
स्म:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootस्म (अव्यय)
Formअव्यय; भूतार्थक/स्मरणार्थक निपात (particle used with present to indicate past/habitual)
सर्वशःin every way/throughout
सर्वशः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसर्वशः (अव्यय)
Formअव्यय; व्याप्तिवाचक क्रियाविशेषण
नूनम्surely
नूनम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनूनम् (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक (particle of certainty)
सलिलवान्having water/abounding in water
सलिलवान्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसलिलवत् (प्रातिपदिक; वतुप्)
Formवतुप्-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; 'कूपः/ह्रदः' इत्यस्य विशेषण
अत्रhere
अत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण
कूपःa well
कूपः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकूप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्पार्थक (disjunctive particle 'or')
यदिor if/else
यदि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयदि (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्प/शर्तार्थक (here used in alternative: 'or else')
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्पार्थक
ह्रदःa pond/lake
ह्रदः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootह्रद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तथाthus/so
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (adverb: 'thus/so')
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
इमेthese
इमे:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
बिल-द्वारिat the cave-entrance
बिल-द्वारि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootबिल (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-तत्पुरुष/उपपदभावः; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन; 'द्वारि' = द्वार-शब्दस्य सप्तमी एकवचन
स्निग्धाःlush/glossy
स्निग्धाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootस्निग्ध (कृदन्त, √स्निह् (धातु))
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'पादपाः' इत्यस्य विशेषण
तिष्ठन्तिstand/are present
तिष्ठन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√स्था (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, बहुवचन
पादपाःtrees
पादपाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपादप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

'From this cave have emerged several birds like sarasas, swans, kraunchas and chakravakas drenched in water. Surely there must be a source of plenty of water or well or a pond. Moreover there are shining( green) trees at the entrance of the cave (suggesting sub-soil water).'

C
Cave (bila)
H
Haṃsa (swans)
K
Krauñca (birds)
S
Sārasa (cranes)
C
Cakravāka (ruddy goose)
T
Trees (pādapāḥ)

FAQs

Dharma expressed as reasoned inquiry: Hanumān bases decisions on observable signs (wet birds, verdant trees), aligning action with truth (satya) rather than impulse.

Hanumān interprets natural indicators around the cave, inferring an internal water source and motivating the group to investigate further.

Practical wisdom—using evidence and inference to guide a mission under uncertainty.