Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

गोदावरीतटे सीतान्वेषणम्

The Search for Sītā at the Godāvarī

बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्।।।।लक्ष्मणानुगतश्शीमन्वीक्षमाणो वसुन्धराम्।

bāḍham ity eva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam | lakṣmaṇānugataḥ śrīmān vīkṣamāṇo vasundharām ||

พระรามผู้สืบสายกากุตสถะตรัสว่า “เป็นเช่นนั้นเถิด” แล้วเสด็จมุ่งสู่ทิศใต้ ทรงเพ่งพินิจพื้นพิภพอย่างรอบคอบ โดยมีพระลักษมณ์ตามเสด็จอยู่เบื้องหลัง

बाढम्certainly; yes
बाढम्:
सम्बोधन/वाक्योपपद (speech particle; assent)
TypeIndeclinable
Rootबाढम् (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (निपात/स्वीकृत्यर्थक-अव्यय); ‘बाढम्’ = ‘एवम्/तथास्तु’ इत्यर्थः
इतिthus; saying
इति:
वाक्य-सम्बन्ध (quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय (उक्त्यर्थक-निपातः); वाक्यसमाप्त्यर्थे/उद्धरणचिह्नरूपेण
एवindeed; just
एव:
विशेषण-सम्बन्ध (emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय (अवधारणार्थक-निपातः)
काकुत्स्थःKakutstha (Rama)
काकुत्स्थः:
कर्ता (agent)
TypeNoun
Rootकाकुत्स्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (कर्तरि)
प्रस्थितःhaving set out; started
प्रस्थितः:
कर्ता-विशेषणम् (predicate participle of the agent)
TypeVerb
Rootप्र-स्था (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
Formभूतकालिक-कृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्तः); पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगः
दक्षिणाम्southern
दक्षिणाम्:
कर्म-विशेषणम् (qualifier of goal)
TypeAdjective
Rootदक्षिणा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्; ‘दिशम्’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्
दिशम्direction
दिशम्:
कर्म (goal/direction as object of motion)
TypeNoun
Rootदिश्/दिशा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्; गत्यर्थे कर्म (दिशां प्रति)
लक्ष्मण-अनुगतःfollowed by Lakshmana
लक्ष्मण-अनुगतः:
कर्ता-विशेषणम् (describing the agent)
TypeAdjective
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक) + अनुगत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः): ‘लक्ष्मणस्य अनुगतः’ इति; पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; ‘काकुत्स्थः/प्रस्थितः’ इत्यस्य विशेषणम्
श्रीमान्illustrious; handsome; fortunate
श्रीमान्:
कर्ता-विशेषणम् (describing the agent)
TypeAdjective
Rootश्रीमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; ‘काकुत्स्थः’ इत्यस्य विशेषणम्
वीक्षमाणःlooking at; observing
वीक्षमाणः:
कर्ता-विशेषणम् (concomitant action of the agent)
TypeVerb
Rootवि-ईक्ष् (धातु) + शानच् (वर्तमान-कृदन्त)
Formवर्तमानकालिक-कृदन्तः (शानच्-प्रत्ययान्तः); पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; कर्तरि; सहकालक्रिया (प्रस्थितः इत्यनेन सह)
वसुन्धराम्the earth; land
वसुन्धराम्:
कर्म (object of seeing)
TypeNoun
Rootवसुन्धरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्; ‘वीक्षमाणः’ इत्यस्य कर्म

Handsome Rama said, 'yes'and started in southern direction, carefully looking at the ground, followed by Lakshmana.

R
Rāma (Kākutstha)
L
Lakṣmaṇa

FAQs

Dharma is resolute action aligned with duty: Rāma does not surrender to grief but proceeds attentively, committed to finding Sītā through careful effort.

Rāma accepts Lakṣmaṇa’s guidance and begins moving southward, watching the ground for signs or traces.

Rāma’s steadiness and leadership—decisive movement combined with careful observation.