Previous Verse
Next Verse

Shloka 68

The Discourse of Rukmāṅgada

Prabodhinī Ekādaśī, Kārtika-vrata, and Satya-dharma

आत्मनो वा नरैर्भुक्तं यैर्भुक्तं हरिवासरे । त्रैलोक्यघातिनः पापं मैथुने शशिनः क्षये ॥ ६८ ॥

ātmano vā narairbhuktaṃ yairbhuktaṃ harivāsare | trailokyaghātinaḥ pāpaṃ maithune śaśinaḥ kṣaye || 68 ||

ผู้ใดกินเองในวันหริวาสร (เอกาทศี) หรือทำให้ผู้อื่นกินในวันนั้น บาปย่อมกล่าวว่าเป็นบาปทำลายไตรโลก; ฉันนั้น การร่วมเพศในยามจันทร์เสื่อมสิ้นก็เป็นมหาบาปเช่นกัน.

आत्मनःof oneself
आत्मनः:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive/षष्ठी), एकवचन; ‘of oneself’
वाor
वा:
समुच्चय/विकल्प (connector)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (particle of alternative: ‘or’)
नरैःby men
नरैः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/तृतीया), बहुवचन
भुक्तम्eaten/consumed
भुक्तम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeVerb
Rootभुज् (धातु) → भुक्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘eaten/consumed’
यैःby whom
यैः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/तृतीया), बहुवचन; relative pronoun ‘by whom’
भुक्तम्eaten
भुक्तम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeVerb
Rootभुज् (धातु) → भुक्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
हरिवासरेon Hari’s day (Vishnu’s day)
हरिवासरे:
अधिकरण (Location/Time/अधिकरण)
TypeNoun
Rootहरि + वासर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘of Hari’ + ‘day’)
त्रैलोक्यघातिनःof (one) destroying the three worlds
त्रैलोक्यघातिनः:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootत्रैलोक्य + घातिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive/षष्ठी), एकवचन; ‘of the destroyer of the three worlds’ (qualifying ‘pāpa’)
पापम्sin
पापम्:
कर्म/विषय (Object/Topic)
TypeNoun
Rootपाप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन
मैथुनेin sexual intercourse
मैथुने:
अधिकरण (Location/Context/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमैथुन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/सप्तमी), एकवचन
शशिनःof the moon
शशिनः:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootशशिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive/षष्ठी), एकवचन; ‘of the moon’
क्षयेat the decline (waning)
क्षये:
अधिकरण (Time/अधिकरण)
TypeNoun
Rootक्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative/सप्तमी), एकवचन; ‘at the waning/decline’

Sanatkumara (in instruction to Narada, within the Narada–Sanatkumara dialogue framework)

Vrata: Ekādaśī (Harivāsara)

Primary Rasa: bhayanaka

Secondary Rasa: shanta

H
Hari
V
Vishnu

FAQs

It intensifies the sanctity of Hari-vāsara (Ekādaśī) by warning that violating its discipline—personally eating or enabling others to eat—creates extremely heavy demerit, showing that vrata-observance is a direct measure of devotion and self-restraint.

By treating Ekādaśī as ‘Hari’s own day,’ the verse frames restraint (upavāsa/niyama) as an offering to Vishnu—bhakti expressed through disciplined conduct, not merely emotion.

It implicitly uses Jyotiṣa (Vedic astrology/timekeeping) through the reference to lunar decline (śaśinaḥ kṣaya), indicating that ritual purity and conduct are tied to calendrical/lunar timing in vrata practice.