Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

Adhyaya 8Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

विश्वामित्र उवाच ।

पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा ।

राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥

viśvāmitra uvāca pūrṇaḥ sa māso rājarṣe dīyatāṃ mama dakṣiṇā / rājasūya-nimittaṃ hi smaryate svavaco yadi //

วิศวามิตรกล่าวว่า “โอ้ราชฤๅษี เดือนนั้นบัดนี้ครบถ้วนแล้ว จงมอบทักษิณาแก่เรา เพราะด้วยเหตุแห่งราชสูยะ การให้ทานนั้นเป็นสิ่งที่จดจำว่าเป็นหน้าที่—หากท่านยังระลึกถึงวาจาของตน”

viśvāmitraḥViśvāmitra
viśvāmitraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootviśvāmitra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; proper noun
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
pūrṇaḥcomplete
pūrṇaḥ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpūrṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; adjective: full/complete
saḥthat
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; demonstrative: that
māsaḥmonth
māsaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmāsa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
rājarṣeO royal sage
rājarṣe:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootrājarṣi (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; vocative
dīyatāmlet (it) be given
dīyatām:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootdā (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive): let it be given
mamato me / my
mama:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, षष्ठी (6), एकवचन; genitive: of me/to me
dakṣiṇāfee/gift (dakṣiṇā)
dakṣiṇā:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdakṣiṇā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; sacrificial fee
rājasūya-nimittamfor the Rājasūya purpose
rājasūya-nimittam:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootrājasūya (प्रातिपदिक) + nimitta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: rājasūyasya nimittam = for the Rājasūya (sacrifice)
hiindeed/for
hi:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (emphatic/causal particle)
smaryateis remembered/mentioned
smaryate:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootsmṛ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-भाव (is remembered/mentioned)
sva-vacaḥone’s own word/promise
sva-vacaḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsva (प्रातिपदिक) + vacas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कर्मधारय/षष्ठी-तत्पुरुषार्थ: svam vacaḥ = one’s own word/promise
yadiif
yadi:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootyadi (अव्यय)
Formशर्तार्थक-अव्यय (conditional conjunction: if)
Viśvāmitra addressing a rājarṣi (king-sage) within the narrative frame of the Markandeya Purana

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

DharmaSatya (truthfulness/keeping one’s vow)Yajña economy (dakṣiṇā and ritual obligation)Royal duties and ritual propriety

FAQs

The verse foregrounds satya and accountability: a ruler’s word is binding, especially in ritual contexts where social and cosmic order (ṛta/dharma) is upheld through properly completed sacrifices and duly paid dakṣiṇā.

This is best classified under Vaṃśānucarita / narrative of exemplary conduct (ethical-ritual episode involving a rājarṣi and a ṛṣi). It is not primarily sarga/pratisarga/manvantara, but a dharma-illustrative story embedded in the Purāṇic discourse.

Dakṣiṇā symbolizes the ‘completion’ (pūrṇatā) of a rite: without rightful restitution, the sacrifice is ritually and morally incomplete. Remembering one’s own word (svavacaḥ-smaraṇa) hints at inner integrity—alignment of speech, mind, and action—as a subtle yajña performed within the self.