Previous Verse
Next Verse

Shloka 47

Adhyaya 61The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

साहं त्वद्दर्शनाद्विप्र कामवक्तव्यताङ्गता । प्रशाधि यन्मया कार्यं त्वदधीनास्मि साम्प्रतम् ॥

sāhaṃ tvaddarśanād vipra kāmavaktavyatāṅgatā / praśādhi yan mayā kāryaṃ tvadadhīnāsmi sāmpratam

และเรา—เมื่อได้เห็นท่านพราหมณ์—ก็ถูกความปรารถนาผลักดันให้เอ่ยวาจา จงบัญชาว่าเราควรกระทำสิ่งใด บัดนี้เราอยู่ใต้การชี้นำของท่าน

साI (that woman)
सा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम-रूप
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, एकवचन
त्वत्-दर्शनात्from seeing you
त्वत्-दर्शनात्:
Hetu (हेतु/कारण)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + दर्शन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (त्वत्-दर्शनम्) + अपादान/हेतु-अर्थ ‘because of seeing you’
विप्रO brahmin
विप्र:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन
काम-वक्तव्यता-अङ्गताhave become inclined to speak as desired
काम-वक्तव्यता-अङ्गता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक) + वक्तव्यता (प्रातिपदिक) + अङ्गता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (कामेन वक्तव्यता; तस्याः अङ्गता = प्राप्ता/युक्ता)
प्रशाधिcommand/instruct
प्रशाधि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-शास् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
यत्whatever
यत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धवाचक ‘that which’
मयाby me
मया:
Kartr-karana (कर्तृकरण/agent-instrument)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; ‘by me’
कार्यम्to be done
कार्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकार्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘to be done/duty’
त्वत्-अधीन-अस्मिI am dependent on you
त्वत्-अधीन-अस्मि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + अधीन (प्रातिपदिक) + अस् (धातु)
Formअधीन (विशेषण) + अस्मि (लट्, उत्तमपुरुष, एकवचन); समास: षष्ठी-तत्पुरुष (त्वत्-अधीनः/अधीनाऽस्मि)
साम्प्रतम्now
साम्प्रतम्:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसाम्प्रतम् (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb: now/at present)
Varūthinī to the dvijasuta (brahmin youth)

{ "primaryRasa": "shringara", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Kāma (desire) confessionSpeech compelled by emotionSurrender/agency transferInterpersonal power dynamics

FAQs

The verse dramatizes how desire can override autonomy and discernment, leading to self-surrender. Purāṇic ethics typically valorize self-mastery (dama) over emotion-driven submission.

Ākhyāna/Upākhyāna; it advances plot and moral psychology rather than cosmological or dynastic material.

‘Compelled speech’ suggests vāg-śakti being seized by kāma; esoterically, when prāṇa and attention are captured, speech becomes an instrument of bondage—contrasted with disciplined mantra-vāk that leads to liberation.