Previous Verse
Next Verse

Shloka 75

Adhyaya 58The Kurma-Form of Narayana: Mapping Bharata through Nakshatras, Regions, and Planetary Afflictions

तथा मध्ये हुतवहः पृथ्वी सोमश्च वै द्विज ।

मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे द्वौ मिथुनादिकौ ॥

tathā madhye hutavahaḥ pṛthvī somaśca vai dvija / meṣādayastrayo madhye mukhe dvau mithunādikau

โอ ทวิชะ! ณ กึ่งกลางมีอัคนี แผ่นดิน และโสม อยู่ ณ กึ่งกลางมีราศีสามราศีเริ่มด้วยเมษ; และที่ปากมีราศีสองราศีเริ่มด้วยมิถุน

तथाlikewise
तथा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय—क्रियाविशेषण (adverb: ‘likewise’)
मध्येin the middle
मध्ये:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण
हुतवहःAgni (fire)
हुतवहः:
कर्ता (कर्तृ/Subject)
TypeNoun
Rootहुतवह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पृथ्वीEarth
पृथ्वी:
कर्ता (कर्तृ/Subject; coordinate)
TypeNoun
Rootपृथ्वी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सोमःSoma (Moon)
सोमः:
कर्ता (कर्तृ/Subject; coordinate)
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
and
:
समुच्चय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय—समुच्चय (conjunction)
वैindeed
वै:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय—निपात (emphatic particle)
द्विजO twice-born (brāhmaṇa)
द्विज:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन
मेषादयःthose beginning with Aries (zodiac signs)
मेषादयः:
कर्ता (कर्तृ/Subject)
TypeNoun
Rootमेष (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—मेषः आदिः येषाम् (those beginning with Aries)
त्रयःthree
त्रयः:
कर्ता (कर्तृ/Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; संख्याविशेषण—‘मेषादयः’
मध्येin the middle
मध्ये:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण
मुखेin the mouth
मुखे:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण
द्वौtwo
द्वौ:
कर्ता (कर्तृ/Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootद्वि (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; संख्याविशेषण—(मिथुनादिकौ)
मिथुनादिकौthe two beginning with Gemini
मिथुनादिकौ:
कर्ता (कर्तृ/Subject)
TypeNoun
Rootमिथुन (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; तत्पुरुषः—मिथुनम् आदिः ययोः (the two beginning with Gemini)
Continuing cosmological exposition; address to a dvija indicates an instructional tone

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

AgniSomaViṣṇu (as Kūrmāvatāra, implied)
CosmologyJyotiṣa (rāśi placement)Body-mandala symbolism

FAQs

The cosmos is taught as an ordered sacrificial body: Agni and Soma (key Vedic poles of sacrifice) occupy the center, implying that ritual order mirrors cosmic order.

This is cosmographic detail within Sarga/Pratisarga-style exposition—describing how cosmic components are arranged.

Placing Agni-Soma at the ‘middle’ evokes the inner altar (antar-yajña): the practitioner’s body and the cosmic body are homologized through a zodiacal-sacrificial map.