Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

Adhyaya 38Dattatreya on Non-Identification (Mamata) and the Path to Liberation

कं वा पश्यामि राजेन्द्र ! प्रधानमिदमावयोः ।

यतः परो हि क्षेत्रज्ञः सङ्घातो हि गुणात्मकः ॥

kaṃ vā paśyāmi rājendra ! pradhānamidamāvayoḥ |

yataḥ paro hi kṣetrajñaḥ saṅghāto hi guṇātmakaḥ ||

ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่จอมราชา ข้าพเจ้าเห็นผู้ใดเล่า? ในกรณีของเรานี้มีเพียงประธาน (ปรกฤติ) เท่านั้น; เพราะกษेत्रชญะอยู่เหนือสิ่งนั้น ส่วนสังฆาต (กาย-ใจรวมกัน) ประกอบด้วยคุณะ

कम्whom? what?
कम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; प्रश्नार्थक-सर्वनाम
वाor
वा:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्पार्थक-निपात (particle: or/indeed)
पश्यामिI see
पश्यामि:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Root√पश् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन
राजेन्द्रO king of kings
राजेन्द्र:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootराजन् + इन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; कर्मधारयः—राज्ञां इन्द्रः
प्रधानम्Pradhāna (primordial nature)
प्रधानम्:
विशेष्य-निर्देश (Predicate/Topic)
TypeNoun
Rootप्रधान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सांख्य-तत्त्व (Prakṛti)
इदम्this
इदम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘this’
आवयोःof us two
आवयोः:
सम्बन्ध (Sambandha/Genitive relation)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/Genitive), द्विवचन; ‘of us two’
यतःbecause/from which
यतः:
हेतु (Hetu/Cause marker)
TypeIndeclinable
Rootयतस् (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थक/यत्-सम्बन्धी (relative adverb: because/from which)
परःdistinct, beyond
परः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्षेत्रज्ञस्य विशेषणम्
हिindeed
हि:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक-निपात (particle: indeed/for)
क्षेत्रज्ञःthe knower of the field (Self)
क्षेत्रज्ञः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootक्षेत्र + ज्ञ (प्रातिपदिक; ज्ञ < √ज्ञा (धातु))
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—क्षेत्रं जानाति इति (upapada-tatpuruṣa)
सङ्घातःthe aggregate (body-complex)
सङ्घातः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसङ्घात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हिindeed
हि:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक-निपात
गुणात्मकःconstituted of the guṇas
गुणात्मकः:
विशेष्य-निर्देश (Predicate adjective of सङ्घातः)
TypeAdjective
Rootगुण + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—गुणानाम् आत्मकः (genitive-tatpuruṣa)
Teacher (a Brahman/ṛṣi) addressing King Alarka

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Sāṅkhya: Pradhāna and PuruṣaWitness consciousnessGuṇasDeconstruction of ‘personhood’

FAQs

What we ordinarily ‘see’ as a person is a guṇa-made assemblage; the true knower is other than this and must be realized as distinct to end bondage.

Philosophical instruction (upadeśa) employing Sāṅkhya terminology; not genealogical/cosmic chronology.

The rhetorical ‘whom do I see?’ undermines reification of ego. Seeing only prakṛti’s display while abiding as kṣetrajña is the pivot from saṃsāra to mokṣa.