Previous Verse

Shloka 50

Adhyaya 22Kuvalayashva’s Death through Daitya-Deceit and Madalasa’s Self-Immolation

प्रणिपत्य स तं प्रायाद्राजपुत्रः पुरं पितुः ।

समारुह्य तमेवाश्वं सुपर्णानिलविक्रमम् ॥

praṇipatya sa taṃ prāyād rājaputraḥ puraṃ pituḥ | samāruhya tam evāśvaṃ suparṇānilavikramam ||

ครั้นน้อมคำนับเขาแล้ว เจ้าชายก็ออกเดินทางสู่เมืองของพระบิดา โดยขึ้นม้าตัวเดิมนั้น ซึ่งก้าวย่างรวดเร็วประหนึ่งครุฑและสายลม

प्रणिपत्यhaving bowed down
प्रणिपत्य:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootप्र-नि-पत् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formक्त्वान्त/ल्यबन्त अव्ययकृदन्त (gerund), उपसर्गाः—प्र, नि; अर्थः—‘प्रणामं कृत्वा/नत्वा’
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम
तम्him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम
प्रायात्went forth
प्रायात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-या (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद; उपसर्गः—प्र
राजपुत्रःthe prince
राजपुत्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—राज्ञः पुत्रः (षष्ठी-तत्पुरुष)
पुरम्to the city
पुरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
पितुःof (his) father
पितुः:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
समारुह्यhaving mounted
समारुह्य:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootसम्-आ-रुह् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formक्त्वान्त/ल्यबन्त अव्ययकृदन्त (gerund), उपसर्गाः—सम्, आ; अर्थः—‘आरुह्य/अधिरुह्य’
तम्that
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम
एवindeed/just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक अव्यय (particle)
अश्वम्horse
अश्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
सुपर्णानिलविक्रमम्having the speed/stride of Garuḍa and the wind
सुपर्णानिलविक्रमम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसुपर्ण + अनिल + विक्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; बहुपद-समासः—सुपर्णस्य (गरुडस्य) अनिलस्य च विक्रम इव विक्रमः (उपमान-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थ-समासप्रयोगः); विशेषणम् ‘अश्वम्’
Narrative voice

{ "primaryRasa": "vira", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Garuḍa (as simile: suparṇa)
Respect and gratitude (praṇipāta)Journey/returnRoyal narrativeSpeed similes

FAQs

Proper closure of receiving help includes reverence and gratitude; dharmic action is paired with humility (praṇipāta) before moving on to one’s next duty.

Ākhyāna; narrative progression within the royal episode.

The ‘wind/Garuḍa-speed’ horse symbolizes prāṇa and aspiration carrying the agent from liminal sacred space back to the realm of responsibility.