Shloka 30
Uttarā-Pratigrahaṇa and Abhimanyu–Uttarā Vivāha
Virāṭa-parva, Adhyāya 67
क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतस: । जब कौरव-दलके लोग चले गये या इधर-उधर सब दिशाओंमें भाग गये, उस समय बहुत-से कौरवसैनिक जो घने जंगलमें छिपे हुए थे, वहाँसे निकलकर डरते-डरते अर्जुनके पास आये। उनके मनमें भय समा गया था। वे भूखे-प्यासे और थके-माँदे थे। परदेशमें होनेके कारण उनके हृदयकी व्याकुलता और बढ़ गयी थी। वे उस समय केश खोले और हाथ जोड़े हुए खड़े दिखायी दिये
kṣutpipāsāpariśrāntā videśasthā viceṭasaḥ | yadā kaurava-dalake lokāś calitā vā diśo diśaṃ palāyitāḥ, tadā bahavaḥ kaurava-sainikā gahana-vane nigūḍhāḥ tataḥ nirgatyārjunaṃ prati bhītā bhītā upāyayuḥ | teṣāṃ manasi bhayaṃ samāviśat | te kṣudhārtāḥ pipāsitāś ca pariśrāntāś ca āsan | videśavāsāt teṣāṃ hṛdayavyākulatā cādhikā babhūva | te tadā muktakeśā añjalibaddhahastāḥ sthitā iva dṛśyante sma ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อกองทัพเการวะแตกกระเจิง—บางส่วนถอยกลับ บางส่วนหนีไปทุกทิศ—เหล่าทหารเการวะจำนวนมากที่ซ่อนอยู่ในป่าทึบก็ออกมา และด้วยความกลัวจนสั่นก็เข้าไปหาอรชุน ความตระหนกครอบงำดวงใจของพวกเขา เขาทั้งหลายหิว กระหาย และอ่อนล้าอย่างยิ่ง; และเพราะอยู่ในแดนต่างถิ่น ความทุกข์ในใจก็ยิ่งลึกลง ขณะนั้นพวกเขายืนผมสยาย ประนมมืออยู่ต่อหน้าเขา—เป็นภาพแห่งความพ่ายแพ้และความไร้ที่พึ่ง ราวกับวิงวอนอย่างเงียบงันให้ผู้มีชัยสำรวมและเมตตา.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical moment after victory: the defeated, stripped of pride and power, seek refuge with folded hands. It implicitly calls for the victor’s self-restraint and humane conduct—recognizing fear, hunger, and vulnerability even in enemies.
After the Kaurava forces scatter, some soldiers who had been hiding in a dense forest come out and approach Arjuna in fear. They are hungry, thirsty, exhausted, and more distressed because they are in a foreign land; they stand before him with loosened hair and joined hands, signaling surrender and pleading.