Shloka 56
Adhyāya 55: Pārtha–Rādheya Saṃvāda and Tactical Exchange
Chapter 55
महतो रथवंशस्य नानाध्वजपताकिन: । बलाहकाग्रे सूर्यो वा य एष प्रमुखे स्थित:,जो नीले रंगकी पाँच तारोंके चिह्लसे सुशोभित पताकावाले रथपर बैठे हुए हैं, जिनका धनुष विशाल है, जिन्होंने हाथोंमें दस्ताने पहन रखे हैं, जिनका वह तारों और सूर्यके चिह्नोंसे विचित्र शोभा धारण करनेवाला ध्वज फहरा रहा है, जिनके मस्तकपर श्वेत रंगका उज्ज्वल छत्र सुशोभित है, जो नाना प्रकारकी ध्वजा-पताकाओंसे उपलक्षित रथियोंकी विशाल सेनाके अग्रभागमें बादलोंके आगे सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहे हैं, जिनके शरीरपर चन्द्रमा और सूर्यके समान चमकीला सोनेका कवच और सुवर्णमय शिरस्त्राण दिखायी देता है, वे श्रेष्ठ रथपर विराजमान महापराक्रमी वीर पुरुष हम सबके पितामह शान्तनुनन्दन भीष्म हैं। वे राज्यलक्ष्मीसे सम्पन्न होकर भी दुर्योधनके अधीन हो रहे हैं। इसलिये मेरे मनको संतप्त-सा किये देते हैं
arjuna uvāca | mahato rathavaṁśasya nānādhvajapatākinaḥ | balāhakāgre sūryo vā ya eṣa pramukhe sthitaḥ |
อรชุนกล่าวว่า “จงดูผู้นั้น ผู้ยืนอยู่แนวหน้าสุดแห่งกองทัพมหึมาของนักรบรถศึก อันมีธงและชายธงนานาประการ—ส่องสว่างดุจดวงอาทิตย์ที่โผล่พ้นหน้ามวลเมฆ เขาคือภีษมะ โอรสแห่งศานตนุ ปิตามหาของเรา ประทับบนรถศึกอันงามสง่า ถือคันศรอันเกรียงไกร โดดเด่นด้วยเครื่องหมายและเครื่องราชอิสริยาภรณ์ แต่แม้มีบารมีแห่งอธิปไตย ก็ยังยอมอยู่ใต้บัญชาทุรโยธนะ; ภาพนั้นเองเผาใจข้าด้วยความโศก”
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical pain caused when a venerable elder, worthy of honor and independent authority, submits to an unrighteous command. It frames a dharma-conflict: reverence for elders and loyalty to one’s side versus the sorrow of seeing greatness harnessed to adharma.
Arjuna identifies the foremost warrior shining at the head of the army as Bhīṣma, Śāntanu’s son. He describes Bhīṣma’s splendor and martial eminence, then laments that Bhīṣma, despite his stature, serves under Duryodhana—an image that deeply distresses him.