Shloka 54
नलस्य बाहुकत्वेन ऋतुपर्णनगरप्रवेशः
Nala as Bāhuka enters Ṛtuparṇa’s city
गजेन्द्रविक्रमो धीमान् दीर्घबाहुरमर्षण: । विक्रान्त: सत्त्ववान् वीरो भर्ता मम महायशा:,गिरा नाश्वासयस्यद्य स्वां सुतामिव दु:ःखिताम् । “मेरे महायशस्वी स्वामी निषधराज नल गजराजकी-सी चालसे चलते हैं। वे बड़े बुद्धिमान, महाबाहु, अमर्षशील (दुःखको न सह सकनेवाले), पराक्रमी, धैर्यवान् तथा वीर हैं। क्या आपने कहीं उन्हें देखा है? गिरिश्रेष्ठ! मैं आपकी पुत्रीके समान हूँ और (पतिके वियोगसे बहुत ही) दुःखी हूँ। क्या आप व्याकुल होकर अकेली विलाप करती हुई मुझ अबलाको आज अपनी वाणीद्वारा आश्वासन न देंगे?”
Bṛhadaśva uvāca:
Gajendravikramo dhīmān dīrghabāhur amarṣaṇaḥ |
Vikrāntaḥ sattvavān vīro bhartā mama mahāyaśāḥ |
Girā nāśvāsayasy adya svāṃ sutām iva duḥkhitām ||
พรหทัศวะกล่าวว่า— “สวามีผู้ทรงเกียรติของเรา—พระนล กษัตริย์แห่งนิษธะ—ทรงก้าวด้วยเดชดุจพญาช้าง. พระองค์ทรงปรีชา มีพระกรยาว ไม่อาจทนต่อความอัปยศ กล้าหาญในการกระทำ มั่นคงในใจ และเป็นวีรบุรุษแท้. โอ ภูผาผู้ประเสริฐ! ท่านได้เห็นพระองค์ที่ใดบ้างหรือไม่? เราประหนึ่งธิดาของท่าน ผู้ทุกข์ระทม; วันนี้ท่านจะไม่ปลอบประโลมเราด้วยถ้อยคำของท่านหรือ?”
बृहृदश्च उवाच
Educational Q&A
The verse highlights ideal royal and personal virtues—wisdom, courage, steadfastness, and sensitivity to honour—while also emphasizing compassion: a sufferer seeks reassurance, and speech itself is portrayed as a moral instrument for consolation.
In the Nala–Damayantī episode within Vana Parva, Damayantī (in deep sorrow from separation) praises Nala’s qualities and appeals to a ‘best of mountains’ to comfort her with a response, treating her as a daughter in distress.