Shloka 8
Dharma-vyādha on the Subtlety of Dharma, Karma, and the Continuity of the Jīva (Āraṇyaka-parva 200)
सोअस्माभि: पृष्टो भवानिममिन्द्रद्मम्नं राजान-मभिजानातीति स॒ एवं मुहूर्त ध्यात्वाब्रवीन्ना-भिजानाम्यहमिद्रद्युम्नं राजानमिति । ततः सोअस्माभि: पृष्ट: कश्नचिद् भवतोडन्यश्विरजाततरो<स्तीति । स नो<ब्रवीदस्ति खल्वस्मिन्नेव सरस्यकूपारो नाम कच्छप: प्रतिवसति । स मत्तश्निरजाततर: । स यदि कथंचिदभिजानीयादिमं राजानं तमकूपारं पृच्छध्वमिति,“हमलोगोंने उस बकसे पूछा--'क्या आप-राजा इन्द्रद्युम्नको जानते हैं?” उसने दो घड़ीतक सोचकर उत्तर दिया--'मैं राजा इन्द्रद्यम्नको नहीं जानता हूँ।” तब हमलोगोंने उनसे पूछा--“क्या दूसरा कोई प्राणी ऐसा है? जिसका जन्म आपसे भी पहले हुआ हो?” उसने हमसे कहा--'है; इसी सरोवरमें अकूपार नामक एक कछुआ रहता है। वह मुझसे भी पहले उत्पन्न हुआ है। आपलोग उस अकूपारसे ही पूछिये। सम्भव है, वह इन राजर्षिको किसी तरह जानता हो”
so 'smābhiḥ pṛṣṭo bhavān imam indradyumnam rājānam abhijānātīti sa evaṁ muhūrtaṁ dhyātvābravīn nābhijānāmy aham indradyumnaṁ rājānam iti | tataḥ so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ kaścid bhavato 'nyaś cirajātataro 'stīti | sa no 'bravīd asti khalv asminn eva sarasi akūpāro nāma kacchapaḥ prativasati | sa mattaś cirajātataraḥ | sa yadi kathaṁcid abhijānīyād imaṁ rājānaṁ tam akūpāraṁ pṛcchadhvam iti |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า เราถามนกกระเรียนว่า “ท่านรู้จักพระราชาอินทรทยุมน์ผู้นี้หรือไม่?” มันครุ่นคิดอยู่ครู่หนึ่งแล้วตอบว่า “ข้าไม่รู้จักพระราชาอินทรทยุมน์” แล้วเราถามอีกว่า “มีผู้ใดเกิดก่อนท่านอีกหรือ?” มันตอบว่า “มี—ในสระนี้เองมีเต่าชื่อ อกูปาระ อาศัยอยู่ มันแก่กว่าข้า หากผู้ใดพอจะจำพระราชาองค์นี้ได้ ก็จงไปถามอกูปาระเถิด”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even renowned kings can fade from living memory; the passage highlights the fragility of fame and the need for humble inquiry into truth across generations.
The speakers ask a being whether he recognizes King Indradyumna. He does not, and directs them to an even older resident of the same lake—a tortoise named Akūpāra—who might remember the king.