Shloka 26
Brāhmaṇa-māhātmya: Tārkṣya’s instruction on tapas, satya, and svadharma
Chapter 182
बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान््मनस्तूत्पन्नमेव हि । बुद्धे्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद् भवेत्,सर्पने कहा--तात! आत्माके भोग और मोक्षका सम्पादन करना ही बुद्धिका प्रयोजन है तथा आत्माका आश्रय लेकर ही बुद्धि विषयोंकी ओर जाती है। इस कारण वह आत्माका अनुसरण करनेवाली मानी जाती है। वह भी आत्माकी चेतनशक्तिके सम्बन्धसे ही है तथा बुद्धिके गुणविधानसे अर्थात् उसकी ज्ञानशक्तिके प्रभावसे ही मन उस गुणसे सम्पन्न होता है यानी इन्द्रियोंके विषयोंको ग्रहण करनेमें समर्थ हो जाता है। अतः बुद्धि तो कार्यके आरम्भसे प्रकट होती है और मन सदैव प्रकट रहता है। (कार्यको देखकर ही कारणकी सत्ता व्यक्त होती है--यह न्याय है)
buddhir utpadyate kāryān manas tūtpannam eva hi | buddher guṇavidhānena manas tadguṇavad bhavet ||
พญานาคกล่าวว่า “พุทธิย่อมปรากฏขึ้นเนื่องด้วยกิจการทั้งหลาย ส่วนมานัส (ใจ/จิต) นั้นมีอยู่แล้วแต่เดิม ด้วยการกำหนดคุณลักษณะของพุทธิ—ด้วยอำนาจแห่งความรู้และการจำแนก—มานัสจึงรับคุณนั้นร่วมด้วย และเป็นผู้เหมาะแก่การรับรู้อารมณ์ของอินทรีย์ ดังนั้น พุทธิจึงรู้ได้จากการปรากฏเมื่อเริ่มการกระทำ ส่วนมานัสย่อมถือว่าเป็นสิ่งที่มีอยู่เสมอ”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes mind (manas) and intellect (buddhi): mind is treated as continuously present, while intellect is recognized by its operative manifestation when action/decision begins. Further, the mind becomes capable of grasping sense-objects when it is ‘qualified’ by the intellect’s discerning power.
A serpent is instructing the listener in a philosophical register, explaining how the inner faculties function—how buddhi and manas relate, and how cognition and engagement with objects depend on the intellect’s determining force.