Shloka 25
Brāhmaṇa-māhātmya: Tārkṣya’s instruction on tapas, satya, and svadharma
Chapter 182
सर्प उवाच बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते । तदश्रिता हि संजैषा बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत्,सर्पने कहा--तात! आत्माके भोग और मोक्षका सम्पादन करना ही बुद्धिका प्रयोजन है तथा आत्माका आश्रय लेकर ही बुद्धि विषयोंकी ओर जाती है। इस कारण वह आत्माका अनुसरण करनेवाली मानी जाती है। वह भी आत्माकी चेतनशक्तिके सम्बन्धसे ही है तथा बुद्धिके गुणविधानसे अर्थात् उसकी ज्ञानशक्तिके प्रभावसे ही मन उस गुणसे सम्पन्न होता है यानी इन्द्रियोंके विषयोंको ग्रहण करनेमें समर्थ हो जाता है। अतः बुद्धि तो कार्यके आरम्भसे प्रकट होती है और मन सदैव प्रकट रहता है। (कार्यको देखकर ही कारणकी सत्ता व्यक्त होती है--यह न्याय है)
sarpa uvāca | buddhir ātmānugā tāta utpātena vidhīyate | tadāśritā hi saṃjñaiṣā buddhis tasyaiṣiṇī bhavet |
พญานาคกล่าวว่า “ดูลูกรัก ปัญญา (พุทธิ) ย่อมดำเนินตามอาตมัน และถูกขับเคลื่อนด้วยแรงกระตุ้นฉับพลัน เมื่ออาศัยอาตมันเป็นที่ตั้งแล้ว พลังที่เรียกว่า ‘พุทธิ’ นี้ย่อมเป็นผู้แสวงหาที่ผลักดันให้ก้าวไปข้างหน้า ฉะนั้น เมื่อพิงหลักจิตสำนึกภายใน ปัญญาจึงหันไปสู่อารมณ์ทั้งหลายและก่อให้เกิดการเริ่มต้นแห่งการกระทำ”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that buddhi (intellect) is not independent: it relies on the Ātman (Self/conscious principle). When activated by an arising impulse, it becomes the ‘seeker’ that initiates pursuit—turning toward objects and setting action in motion—yet its power is grounded in the Self.
In a didactic exchange, the serpent explains an inner-psychological doctrine: how the intellect functions in dependence on the Self and becomes the motivating, seeking force behind engagement with the world.